ხერთვისის და თმოგვის ციხეები: ორი სიმაგრე სამცხე-ჯავახეთში
საქართველოში სიტყვა „ხეთვისი“ ორი მდინარის შესართავთან მდებარე ციხეს აღნიშნავს. ეს სიტყვა ასევე მდინარეების ფარავანისა და მტკვრის შესართავთან მდებარე ციხესიმაგრეს სახელს აძლევს.
ქართული ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთი შედევრი, ხერთვისი, სამცხისა და ჯავახეთის საზღვარზე, მდინარეების ფარვანას (არტაანა) და ჯავახეთის მტკვრის შესართავთან, სოფელ ხერთვისთან (ასპინძის მუნიციპალიტეტი) მდებარეობს. ციხე სამცხის რეგიონის მმართველების, ჯაყელების გვარის, ციხესიმაგრეს წარმოადგენდა და საუკუნეების განმავლობაში აკონტროლებდა სამხრეთ საქართველოს მთავარ გზას, რომელიც მტკვრის ხეობის გასწვრივ გადიოდა.
ხერთვისის ციხესიმაგრე კარგად არის შემონახული. ის მაღალ კლდოვან მთაზე მდებარეობს. ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან მასზე მიუდგომელია. საყრდენი სვეტებით აღჭურვილი ციტადელი ვიწრო კლდოვან მწვერვალზე დგას და რამდენიმე სექციისგან შედგება. ცენტრში ოცი მეტრის სიმაღლის კოშკი დგას, რომელიც კვადრატული გეგმითაა მომრგვალებული კუთხეებით და უნიკალურია ქართულ არქიტექტურაში. აქვე მდებარეობს თლილი ქვით ნაშენი დარბაზული ეკლესია და კლდეში გამოკვეთილი დიდი წყალსაცავი.
ციხის აღმოსავლეთ ნაწილის ბოლოში მდებარეობს მეორე, ხუთსართულიანი კოშკი. შიდა ციხე სამხრეთ და ნაწილობრივ აღმოსავლეთ მხარეს გალავნით არის გარშემორტყმული. ციხის აღმოსავლეთ მხრიდან ჯავახეთის მდინარე მტკვრისკენ ორი გვირაბი გადის, რომელთაგან ერთი საიდუმლო გასასვლელი იყო, ხოლო მეორე ომის დროს წყალსადენი იყო.
ხერთვისის ციხე, სავარაუდოდ, ძვ. წ. IV საუკუნეში აშენდა. ისტორიულ ძეგლებში ის პირველად ალექსანდრე მაკედონელის იბერიაში ლაშქრობების დროს არსებული ციხესიმაგრეების სიაში მოიხსენიება. ლეგენდის თანახმად, ციხის პირველი კედლები ალექსანდრე მაკედონელის ჯარისკაცებმა ააშენეს. 1578 წელს ციხე თურქებმა აიღეს და ხერთვისი, ისევე როგორც მთელი სამხრეთ საქართველო სამასი წლის განმავლობაში, ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ იყო. ციხესიმაგრის საფუძვლიანი რესტავრაცია 1980-დან 1998 წლამდე ჩატარდა. 2007 წლიდან ხერთვისის ციხე, ვარძიის სამონასტრო კომპლექსთან ერთად, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაშია შეტანილი.
XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზე ზოგიერთი ფეოდალი თამარ მეფის წინააღმდეგ აჯანყდა. სარგის თმოგველი (ვარამი, მხარგრძელის ვაჟი) დედოფალს სხვა ერთგულ ფეოდალებთან ერთად უჭერდა მხარს. აჯანყების ჩახშობის შემდეგ, დედოფალმა მადლიერების ნიშნად მას თმოგვის ციხე აჩუქა. ამიერიდან სარგისი თმოგველის სახელით იყო ცნობილი.
საქართველოს მთავარი მდინარე, მტკვარი, ვარძიასთან ახლოს, კანიონის მსგავს ხეობაში ნაზ ფერდობზე მიედინება. კანიონი ერუშეთის ვულკანურ მთათა სისტემასა და ჯავახეთის ვულკანურ პლატოს შორის წარმოიქმნება. კანიონის სიღრმე ზოგან 500 მეტრს აღწევს. კანიონის ფერდობები ზედა ნაწილში ციცაბო და ციცაბოა, ხოლო ქვედა ფერდობები ნაზი. ვულკანური ლოდები ზოგჯერ ზედა ფერდობებიდან ცვივა და კანიონის ძირს აბინძურებს. მდინარის ხეობის ეს მონაკვეთი რამდენიმე ხელოვნურ გამოქვაბულის კომპლექსს შეიცავს, მათ შორის ვარძიას, ვანის ქვაბებს და სხვა. ხეობის ერთ-ერთ ყველაზე მაღალ ვულკანურ კლდეზე შემორჩენილია ისტორიული ციხე-ქალაქის, თმოგვის ნანგრევები.
IX-X საუკუნეებში თმოგვი ურბანული ტიპის დასახლება იყო. ითვლება, რომ ციხე ამ დროს აშენდა. ისტორიული ჩანაწერები მას 914 წელს მოიხსენიებენ, არაბი მეთაურის, აბუ ალ-კასიმის ლაშქრობასთან დაკავშირებით. იმ დროს არაბებმა ციხე-სიმაგრის შტურმი სცადეს, მაგრამ მათი მცდელობები უშედეგო აღმოჩნდა.
თმოგვის ციხე დაბალი მთის წვერზე დგას და შეუფერხებლად ერწყმის კლდოვან რელიეფს. ციხე-სიმაგრის დასავლეთი ნაწილი გამაგრებულია გალავნითა და სვეტებით, რომლებიც სამ იარუსად არის აღმართული დახრილ კლდის ფერდობზე.
სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს, ციხე-სიმაგრის კედელი მდებარეობს საიდუმლო გამოქვაბულის შესასვლელთან, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელია ციტადელსა და მდინარე მტკვარში შესვლა. მდინარის გასწვრივ შემორჩენილია ხიდის საყრდენების ნანგრევები. ერთი მათგანი მდინარის ორივე მხარეს ორ სასახლეს აკავშირებდა, ხოლო მეორე ხიდი ტრანსპორტისთვის იყო განკუთვნილი. მე-16 საუკუნეში თმოგვის ციხე გამუდმებით ბრძოლების ადგილად იქცა თურქებისა და ირანელების წინააღმდეგ. ირან-თურქეთის სამშვიდობო ხელშეკრულების შემდეგ, თურქები თმოგვის ციხეს ხელში ჩაიგდეს. მხოლოდ 1829 წელს, ადრიანოპოლის ხელშეკრულების შემდეგ, თმოგვის ციხე საქართველოს დაუბრუნდა. გამაგრებული ქალაქი მიწისძვრებმა რამდენჯერმე დაანგრიეს.
დიდებული საქართველო უსასრულოდ გაოცებს თავისი უძველესი აღმოჩენებითა და ღირსშესანიშნაობებით. ნებისმიერ დაფარულ კუთხეში აუცილებლად იპოვით რაღაც წარმოუდგენელს, ისტორიულს და ქვეყნის მაცხოვრებლებისთვის ძვირფასს.
ამის შესახებ მეტის გაგება ყოველთვის შეგიძლიათ madloba კატალოგის გვერდებზე. ეწვიეთ ჩვენს ვებსაიტს ახლავე და აღმოაჩინეთ ქართული ტრადიციები, ლეგენდები და უნიკალური თავისებურებები. გახადეთ თქვენი მოგზაურობა უფრო საინტერესო!
41 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში
Czy ktoś z was był tam, żeby poczuć tę historię na własnej skórze? Jakie wrażenia z tych miejsc? 🌄
Bei einem Besuch in Samtskhe-Javakheti mit meiner Familie - meine Tochter, voller Staunen, rannte zwischen den Ruinen umher, als ob sie die Geister der Vergangenheit spüren könnte. Der Wind, der um die zerfallenen Mauern wehte, schien mir Geschichten zuzuflüstern. Es war eine seltsame Mischung aus Melancholie und Ehrfurcht. Man fragt sich, was noch alles verborgen ist unter dem Staub der Jahrhunderte. Die Schönheit Georgiens ist nicht nur in den Landschaften, sondern auch in den Erinnerungen, die diese Steine tragen. Ein wahres Erbe, das es wert ist, bewahrt zu werden.
Автор отлично передаёт, что крепость Хертвиси — это не просто памятник, а настоящая живая легенда, возраст которой насчитывает почти 1500 лет: сражения, осады и многократные перестройки сделали её настоящим символом стойкости. А когда я сама поднималась по крутой тропе к её стенам, ветер был словно эхом тех древних времён!
И Тмогвия — монастырский комплекс у реки Куры — произвёл на меня не меньшее впечатление: белокаменные храмы в окружении зелени, ощущение тишины и глубокого умиротворения. Советы местных — идти туда ранним утром, чтобы поймать мягкое световое золото на стенах — оказались идеальными для атмосферных фотографий.
Кроме того, отзывы других путешественников помогли мне выбрать оптимальный маршрут: сначала Хертвиси, а затем неспешная прогулка к Тмогвии — так история раскрывается более логично и красиво.
Спасибо автору за такой живой обзор!
А вы предпочитаете сначала крепостные стены и панорамы, как в Хертвиси, или духовную тишину, как в Тмогвии? 🏞️🥾