☀️ საქართველოს წარმართული პანთეონი: ღმერთები ქრისტიანობამდე

საქართველოს წარმართული პანთეონი ქართველ ხალხთა ქრისტიანობამდელი ღმერთებისა და სულების სისტემაა, ცის ღვთაება ღმერთის მეთაურობით. მასში ორი ფენა იყო: ძველი იბერიის სახელმწიფო ღმერთები (არმაზი და სხვა კერპები მცხეთასთან) და მთის სახალხო ღმერთები, ნადირობის, ტყისა და კერის მფარველები, რომლებიც სვანეთსა და ხევსურეთში თითქმის ჩვენს დრომდე შემორჩნენ. ამ ღმერთებიდან ბევრი ქრისტიანობის მოსვლასთან ერთად კი არ გაქრა, არამედ თითქოს ქრისტიან წმინდანებად «გადაიცვა».

☀️ რა არის საქართველოს წარმართული პანთეონი მარტივად

თუ სულ მარტივად ვიტყვით, ეს არის ქრისტიანობამდელი ღმერთებისა და სულების სისტემა, რომელიც სწამდათ ქართველებსა და სხვა ქართველურ ხალხებს. უზენაესად ითვლებოდა ღმერთი, ცის ღვთაება და სამყაროს შემოქმედი.

პირობითად ამ პანთეონში ორი ფენა გამოიყოფა. პირველი, ძველი იბერიის (ქართლის) სახელმწიფო პანთეონი არმაზის, ზადენისა და სხვათა კერპებით, რომელიც მეფეებსა და დედაქალაქს უკავშირდება. მეორე, სახალხო, მთის პანთეონი: ნადირობის, ტყისა და კერის ღმერთები, აგრეთვე კონკრეტული ადგილების მრავალი სული.

ყველაზე დიდხანს ძველი რწმენა-წარმოდგენები მთებში შემორჩა, ხევსურეთში, ფშავში, სვანეთსა და თუშეთში, პანთეონის წერილობითი კვალი კი ქართულ მატიანეებსა და ანტიკურ ავტორებთან შემოგვრჩა.

👑 ღმერთი და მისი «შვილები»: უზენაესი ღმერთი და ხვთიშვილები

პანთეონის სათავეში იდგა ღმერთი, უზენაესი ღმერთ-შემოქმედი და ცის მბრძანებელი, შორეული და მიუწვდომელი. ნიშანდობლივია, რომ გაქრისტიანების შემდეგ თავად სიტყვა «ღმერთი» ქართულ ენაში ღვთის აღმნიშვნელ ჩვეულებრივ სიტყვად იქცა.

მთის ტრადიციაში, უპირველეს ყოვლისა ხევსურეთსა და ფშავში, ღმერთთან ერთად მოქმედებენ ხვთიშვილები, «ღვთის შვილები». ესენი არიან ღვთაებრივი გმირები-შუამავლები შორეულ შემოქმედსა და ადამიანებს შორის, ხალხის დამცველები ბოროტი ძალებისგან. მათ შორის ასახელებენ კოპალასა და იახსარს, დევებისა და ბოროტი სულების დამმარცხებლებს, და ფირქუშს, ღვთაებრივ მჭედელს, რომელიც ურჩხულების წინააღმდეგ იარაღს ჭედავდა.

ცნება ხვთიშვილი უპირველესად მთის, ხევსურულ-ფშაურ ტრადიციას მიეკუთვნება, და მათი «ოჯახის» შემადგენლობა და როლები სხვადასხვა ჩანაწერში განსხვავდება.

🗿 იბერიის სახელმწიფო პანთეონი: არმაზი და მეფე ფარნავაზი

პანთეონის ეს ფენა რეალურ ისტორიასთან პირდაპირი ხიდია. ქრისტიანობამდელი იბერიის (ქართლის) მთავარი ღვთაება იყო არმაზი. ქართული მატიანის თანახმად, მისი კულტი აღაზევა მეფე ფარნავაზ პირველმა, იბერიის პირველმა მეფემ, რომელიც დაახლოებით ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მესამე საუკუნეში მეფობდა.

არმაზის კერპს ჯავშანში ჩაცმულ მეომრად ასახავდნენ; ის მცხეთასთან მთაზე იდგა, რომელსაც ასევე არმაზს უწოდებენ, გვერდით კი სხვა კერპები იყო. ფარნავაზის ეპოქა, ეს არის იბერიის სამეფოს ჩამოყალიბებისა და ქართული მიწების გაერთიანების დრო, მათ შორის მეზობელი ძველი სამეფოს, კოლხეთის, მმართველთან კავშირისა.

სახელმწიფო კერპების შესახებ ცნობები ძირითადად მატიანეთა კრებულ «ქართლის ცხოვრებიდან» მოდის, და ატრიბუციები წყაროებში სხვადასხვაა (კერპებს შორის ასახელებენ აგრეთვე აინინასა და დანინას). თავად არმაზის წარმომავლობა, ირანული თუ ანატოლიური გავლენა, სადავო რჩება. განზოგადებულად მთავარი კერპები ასე გამოიყურება:

ქრისტიანობის მიღებისას მეოთხე საუკუნეში არმაზის კერპი დაამხეს. მეფე ფარნავაზ პირველის სრულ ბიოგრაფიას აქ არ ვყვებით: მას ცალკე ისტორიული სტატია ეთმობა, ამ მიმოხილვაში კი არმაზი მნიშვნელოვანია როგორც პანთეონის ნაწილი და ხიდი იბერიის ისტორიისკენ.

🌿 ბუნებისა და სახლის ღმერთები: დალი, ოჩოპინტრე, ბარბალე

სახალხო პანთეონი ყველაზე ახლოსაა ბუნებასთან და ყოველდღიურ ცხოვრებასთან. მისი ყველაზე ცნობილი ფიგურა, ქალღმერთი დალი, ნადირობისა და გარეული ცხოველების პატრონი, რომელსაც განსაკუთრებით სვანეთში სცემდნენ თაყვანს.

მის გვერდით დგას ოჩოპინტრე, ტყისა და ცხოველების მფარველი, ქართული «გარეული ბუნების პატრონი», რომელსაც ნახევრად ადამიანად, ნახევრად თხად წარმოიდგენენ. ადგილ-ადგილ ის ცხოველებზე ხელისუფლებისთვის ეცილება მონადირეებსა და თავად დალს.

ქალურ ღვთაებებს ეკისრებოდათ მზე, ნაყოფიერება და სახლი. ბარბალე, მზიურ-ნაყოფიერების ქალღმერთი, მოგვიანებით წმინდა ბარბარეს დაუკავშირდა (აქედანაა დღესასწაული ბარბარობა). ადგილის დედა კონკრეტულ ადგილსა და ნაყოფიერებას მფარველობდა; ლამარია იყო კერისა და ქალების ქალღმერთი (მისი სახე მოგვიანებით ღვთისმშობელს შეერწყა), ხოლო კვირია ღმერთსა და ადამიანებს შორის შუამავალ და მსაჯულ ღვთაებად ითვლებოდა.

⛓️ ამირანი და გმირები-ღვთისმებრძოლები

ქართულ მითოლოგიაში ცალკე დგას ამირანი, ეროვნული ეპოსის მთავარი გმირი. ის ქალღმერთ დალისა და მოკვდავი მონადირის შვილია, ის, ვინც ადამიანებს ცეცხლი აჩუქა და კავკასიონს მიაჯაჭვეს, რის გამოც მას ხშირად ქართულ «პრომეთეს» უწოდებენ.

ხვთიშვილებისგან ის არსებითად განსხვავდება: ეს არ არის «ღმერთის შვილი», არამედ ეპიკური ნახევარღმერთი-გმირი, ქალღმერთისა და ადამიანისგან შობილი.

🌙 თეთრი გიორგი და მთვარის კულტი

ცალკე ყურადღების ღირსია თეთრი გიორგი, ქართული ღვთაება, რომელსაც მკვლევართა ნაწილი ქრისტიანობამდელ მთვარის კულტს უკავშირებს, განსაკუთრებით აღმოსავლეთ საქართველოში.

ეს მნიშვნელოვანია იმის გასაგებად, თუ რატომ სცემენ საქართველოში წმინდა გიორგის ასე განსაკუთრებულად ძლიერ თაყვანს: მისმა კულტმა დიდწილად შთანთქა ძველი რწმენა-წარმოდგენები, მათ შორის, მკვლევართა ნაწილის აზრით, მთვარისეული. ამასთან, თეთრი გიორგის სწორედ მთვარის ღვთაებად გაიგივება სამეცნიერო ინტერპრეტაციაა და არა დადასტურებული ფაქტი.

⛪ როგორ შეცვალა ქრისტიანობამ ღმერთები: სინკრეტიზმი

ქრისტიანობა საქართველომ მეოთხე საუკუნის პირველ ნახევარში მიიღო, წმინდა ნინოს მისიითა და მეფე მირიან მესამის დროს. სახელმწიფო კერპები, არმაზი და სხვები, დაამხეს, ოფიციალური კულტი კი წარსულს ჩაბარდა.

თუმცა ბევრი სახალხო ღმერთი არ გამქრალა, არამედ ქრისტიან წმინდანებს შეერწყა, ძველი ნიშნების ნაწილის შენარჩუნებით. მთვარის ღვთაება და თეთრი გიორგი წმინდა გიორგის სახეს შეერწყა; მზიურ-ნაყოფიერების ბარბალე წმინდა ბარბარემ შეცვალა; კერის ქალღმერთი ლამარია ღვთისმშობელს შეერწყა (მის სახელს დღესაც ატარებს, მაგალითად, სვანური ლამარიას ტაძარი უშგულში); ხოლო კვირია წმინდა კვირიკეს თაყვანისცემაში აისახა. ეს შესაბამისობები «ღმერთი, წმინდანი» საკმაოდ მყარია, მაგრამ მაინც ინტერპრეტაციად რჩება, ამიტომ მათ ზედმეტი კატეგორიულობის გარეშე უნდა მოვეკიდოთ.

❓ სად შემორჩა პანთეონი ჩვენს დრომდე

ყველაზე დიდხანს ძველი პანთეონი ძნელად მისადგომ მთიან მხარეებში შემორჩა. ხევსურეთში, ფშავში, სვანეთსა და თუშეთში ქრისტიანობამდელი წეს-ჩვეულებები და სალოცავები (ხატი და ჯვარი) საუკუნეების მანძილზე ნარჩუნდებოდა, მათთან ერთად კი, წინაპართა და ადგილის სულების კულტი.

სახელმწიფო პანთეონის კვალს უკვე წეს-ჩვეულებებში კი არა, მიწაში ეძებენ. ეს არის უძველესი დედაქალაქის, მცხეთის, მიდამოები და ნაქალაქარი არმაზციხე-ბაგინეთი, რომელიც სწორედ არმაზის კულტს უკავშირდება.

💗 მთავარი მოკლედ

საქართველოს წარმართული პანთეონი მდიდარი ქრისტიანობამდელი სამყაროა ღმერთებითა და სულებით, სადაც ყველაფერს თავზე ედგა ცის ღვთაება ღმერთი. მასში თანაარსებობდა ორი საწყისი: ძველი იბერიის საზეიმო სახელმწიფო კერპები არმაზის სათავეში, რომელიც მეფე ფარნავაზ პირველმა აღაზევა, და მიწასთან ახლომდგომი მთის სახალხო ღმერთები, მონადირე დალი, ტყის ოჩოპინტრე, «ადგილის დედა» და მრავალი სხვა. მეოთხე საუკუნეში ქრისტიანობის მიღებასთან ერთად ოფიციალური კერპები დაემხო, მაგრამ სახალხო ღვთაებები იმდენად კი არ გაქრა, რამდენადაც წმინდანთა სახეებში გაითქვიფა: მთვარის თეთრი გიორგი წმინდა გიორგიში, ბარბალე წმინდა ბარბარეში, ლამარია ღვთისმშობელში. და ყველაზე დიდხანს ეს ძველი სამყარო ხევსურეთის, ფშავის, სვანეთისა და თუშეთის მთებში სუნთქავდა, სადაც მისი ხსოვნა დღემდე ცოცხალია.

🗣️ ახლა კი თქვენი სიტყვაა

საქართველოს ქრისტიანობამდელი ღმერთები დღემდე აღელვებენ წარმოსახვას. თქვენ რას ფიქრობთ?

• ქართულ ღმერთებიდან რომელი მოგეჩვენათ ყველაზე საინტერესოდ: უზენაესი ღმერთი, მრისხანე არმაზი თუ მონადირე დალი?
• გინახავთ ძველი მთის სალოცავები (ხატი, ჯვარი) ხევსურეთში, სვანეთსა თუ თუშეთში?
• როგორ უყურებთ აზრს, რომ ბევრი წმინდანი ძველი ღმერთებიდან «წამოიზარდა»?
• იცით თუ არა მსგავსი წყვილები «წარმართული ღმერთი, ქრისტიანი წმინდანი» სხვა ხალხებთან?

გაგვიზიარეთ თქვენი ფიქრები კომენტარებში, ჩვენთვის საინტერესოა თქვენი აზრი.