🏰 ახალციხის ციხე საქართველოში: ათასი წელი რაბათისა და რა დავათვალიეროთ დღეს
🏰 რაბათის ციხე: მთავარი
ახალციხის ციხე ფოცხოვის ნაპირზე, სამცხე-ჯავახეთის მთავარი ობიექტი და საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე მონახულებადი. მისი ისტორია IX საუკუნიდან მოდის, დღევანდელი იერი კი 2012 წელს გახსნილი რეკონსტრუქციის შემდეგ ჩამოყალიბდა. შვიდი ჰექტარი, გაყოფილი ისტორიულ და თანამედროვე ნაწილებად.
რაბათის ციხე დგას ქალაქ ახალციხეში, საქართველოს სამხრეთით, მდინარე ფოცხოვის ნაპირზე. ეს სამცხე-ჯავახეთის მთავარი ღირსშესანიშნაობაა და ქვეყანაში ერთ-ერთი ყველაზე მონახულებადი.
ციხე ქალაქის ნებისმიერი წერტილიდან ჩანს: ის მაღალ ბორცვზეა დადგმული, და გზიდან მას შესვლამდე დიდი ხნით ადრე ამჩნევ.
🏷️ რაბათი, ახალციხე, ლომსია: სამი სახელი და ერთი ადგილი
სახელებში მაშინვე ღირს გარკვევა, რადგან ისინი რამდენიმეა და თითოეული თავის ეპოქას ეხება.
ლომსია, პირველი სახელი. ქართული „ლომიდან“, აქედან „ლომის ციხე“.
ახალციხე, ანუ ახალი ციხე. ასე დაერქვა ქალაქსაც და სიმაგრესაც XII საუკუნის ბოლოს გადაკეთების შემდეგ.
რაბათი, სიტყვა არაბულია, „რიბატიდან“, სასაზღვრო გამაგრებული პუნქტი. XIX საუკუნის დასაწყისისთვის ახალციხე რვა საცხოვრებელ უბნამდე გაიზარდა, და ძველ ნაწილს, სწორედ ციხეს, რაბათი უწოდეს.
რუსულენოვან წყაროებში გვხვდება ორივე ფორმა, რაბატი და რაბათი. პირველი არაბულ ორიგინალთან ახლოსაა, მეორე, ქართულ გამოთქმასთან. ობიექტი ერთი და იგივეა, ფორმალურად სწორი სახელი კი ახალციხის ციხეა.
🦁 IX საუკუნე: გუარამ მამფალი და ლომსიის ციხე
ყველაფერი IX საუკუნეში დაიწყო, როცა დღევანდელი ახალციხის ფარგლებში დაარსდა ლომსიის ციხე.
დააარსა მან გუარამ მამფალმა, აშოტ I-ის, ტაო-კლარჯეთის სამთავროს დამაარსებლის, უმცროსმა ვაჟმა. ესე იგი ციხეს კონკრეტული შემკვეთი ჰყავს რეგიონის პირველი სათავადო გვარიდან.
იმავე IX საუკუნის ბოლოს ლომსია გახდა ჯაყელების, ჩორჩანელების სახლის თავადების საგვარეულო სამფლობელო. ისინი მსხვილი ფეოდალები იყვნენ და მუდმივად ეპაექრებოდნენ ბაგრატიონებს.
⚔️ XII საუკუნე: აჯანყება თამარის წინააღმდეგ და ახალი დინასტია
შემდეგ ხდება ისტორია, რომელიც ხსნის, რატომ დარჩა გვარის სახელი უცვლელი, ადამიანები კი შეიცვალნენ.
XII საუკუნის ბოლოს, თამარ მეფის დროს, ჯაყელების ოჯახი მმართველ დინასტიას დაუპირისპირდა. აჯანყება ჩაახშეს, და მეფის ბრძანებით ჯაყელების ყველა სამფლობელო ჩორჩანელების სახლის სხვა შტოს გადაეცა, რომელმაც იმავე სახელით ახალი დინასტია დააარსა.
სწორედ ამ ახალმა ჯაყელებმა აქციეს ლომსია სრულფასოვან ქალაქად ახალი სახელწოდებით ახალციხე. სიმაგრე მაშინ შესამჩნევად გაიზარდა და საქართველოს სამხრეთის ფორპოსტად იქცა.
👑 XIV საუკუნე: სამცხის დედაქალაქი და თემურ ლენგის ლაშქრობა
XIV საუკუნის დასაწყისში, გიორგი V-ის ბრძანებით, ციხე სამცხის სამთავროს დედაქალაქი გახდა. მის ტერიტორიაზე ააშენეს ათაბაგების რეზიდენცია, ჯაყელების ციხე-დარბაზი, და ქრისტიანული ტაძარ-მონასტერი.
იმავე XIV საუკუნის ბოლოს ციხემ სერიოზული ნგრევა განიცადა თემურ ლენგის ლაშქრის ამიერკავკასიაში ლაშქრობის დროს.
აქ თარიღებში შეცდომა არ უნდა დაუშვათ, შეცდომას კი ხშირად უშვებენ: თემურ ლენგი XIV საუკუნის ბოლოსა და XV-ის დასაწყისში მოქმედებდა. მისი ლაშქრობები საქართველოში 1386-1403 წლებზე მოდის, და ყველა ვერსია, რომელიც მათ უფრო ადრეულ საუკუნეებს მიაკუთვნებს, მცდარია.
საუკუნის შემდეგ, XV საუკუნის შუა ხანებში, განსაცდელი გამეორდა: თითქმის მთელი ქალაქი დაწვა იაყუბ-შაჰის თურქულმა ლაშქარმა.
☪️ რაბათი ოსმალების დროს: 1579-1828
1578 წელს ოსმალეთის იმპერიამ სამცხის სამთავროს მიწების დაპყრობა დაიწყო. მმართველები წინააღმდეგობას ცდილობდნენ, მაგრამ ძალები არათანაბარი იყო, და 1579-ში ჯაყელებმა ნებაყოფლობით ჩააბარეს ახალციხე და ისლამის მიმღებ პირველ ქართველ ფეოდალთა შორის აღმოჩნდნენ.
თურქების დროს ციხე მნიშვნელოვნად გაფართოვდა. კლდის მწვერვალზე გაჩნდა მიუვალი ციტადელი, 1628 წელს კი ახალციხე ახალციხის საფაშოს ცენტრი გახდა.
შიგნით იდგა ფაშის სახლი და ქალაქის მთავარი მეჩეთი, რომელთანაც მუსლიმური სამყაროს ერთ-ერთი უმდიდრესი ბიბლიოთეკა მოქმედებდა. და ერთი დეტალი, რომელიც ქალაქის მოწყობას ხსნის: ციხეში ცხოვრების უფლება მხოლოდ მუსლიმებს ჰქონდათ. დანარჩენი მოსახლეობა კედლებს გარეთ სახლდებოდა, და ქალაქი ირგვლივ იზრდებოდა.
🇷🇺 1828 და 1853: როგორ გადავიდა ციხე რუსეთთან
კლდეზე მდგარი ციტადელი მიუვალი რჩებოდა 1828 წლამდე, როცა ის რუსულმა ჯარმა აიღო რუსეთ-თურქეთის ომის დროს. ერთი წლის შემდეგ თურქები უშედეგოდ ცდილობდნენ ციხის დაბრუნებას, 1829-იდან კი რეგიონი რუსეთის იმპერიის პროტექტორატქვეშ გადავიდა.
მეორე ეპიზოდი ყირიმის ომზე მოვიდა. 1853 წელს ციხის კედლებთან თავად ივანე ანდრონიკაშვილის რაზმმა ალი-ფაშას ოსმალურ ლაშქარს შეხვდა და გაიმარჯვა, შემოტევა ამიერკავკასიაში შეაჩერა.
🔨 რაბათის ციხე რეკონსტრუქციის შემდეგ: რა არის შვიდ ჰექტარზე
სამუშაოები 2011-2012 წლებში დაიწყო და მასშტაბური იყო: არა მხოლოდ რესტავრაცია, არამედ საუკუნეების წინ დანგრეული შენობების აშენებაც.
დაფინანსების ნაწილი უზრუნველყო თურქეთმა, დაინტერესებულმა ოსმალური მემკვიდრეობის შენარჩუნებით. განახლებული ციხე 2012 წლის 16 აგვისტოს გაიხსნა.
დღეს კომპლექსი შვიდ ჰექტარს იკავებს და ორ ნაწილადაა გაყოფილი.
ისტორიული ნაწილი: ციტადელი, ციხის კედლები, ოთხი კოშკი ხვეული კიბეებით, ხედვის მოედანი, მეჩეთი, ტაძარი და სხვა ნაგებობები.
თანამედროვე ნაწილი: სასტუმრო, რესტორანი, კაფეები და მაღაზიები უშუალოდ ტერიტორიაზე.
ასეთი გადაწყვეტა სადავოა, და მოსაზრებები იყოფა. ერთნი მიიჩნევენ, რომ დაშენებამ ძეგლი დეკორაციად აქცია, სხვები, რომ მის გარეშე ციხე ნანგრევებად დარჩებოდა, რომელსაც არავინ მოინახულებდა. დღეში ათასნახევრიდან ორი ათასამდე სტუმარი, რომელზეც მუნიციპალიტეტში საუბრობენ, რეკონსტრუქციამდე აქ ნამდვილად არ იყო.
⛪ ტაძარი, მეჩეთი და ქვის ვერძები
ციხის ზედა ნაწილში დგას ტაძარი, ზოგიერთი ცნობით 1578 წელს აგებული.
მას აქვს სამრეკლო, კედლებზე ჩანს ძველი ორნამენტები და წარწერები, ასევე ტყვიის კვალი. ტრადიციული საკურთხეველი შიგნით არ არის: მის ნაცვლად უზარმაზარი ქვის ფილებია, რომლებიც ტაძარს ორად ყოფს. მორთულობა თავშეკავებულია.
გარეთ დგას ქვის „ვერძები“, წაგრძელებული ქანდაკებები, რომლებიც ტაძარს იცავენ. ისინი რამდენიმეა, და ეს იმ დეტალთაგანია, რომელთა გვერდითაც შეუმჩნევლად ჩაივლიან.
მეჩეთი ოსმალური პერიოდიდან შემორჩა და მინარეთთან ერთად ქმნის ციხის სილუეტს, სწორედ იმას, რომელიც ყველა ფოტოზე ხვდება.
რაბათის ციხე: ფოტოები და საუკეთესო რაკურსები
ციხეს ყველგანიდან იღებენ, მაგრამ კადრები სხვადასხვა გამოდის, და ღირს იმის გაგება, რისთვის სად წავიდეთ.
ციტადელის ხედვის მოედნიდან იშლება ახალციხისა და ხეობის პანორამა. ეს მთავარი ხედია, რომლის გულისთვისაც ზემოთ ადიან, და ყველაზე ხშირი მიზეზი, რის გამოც სტუმრები დაგეგმილზე მეტ ხანს ჩერდებიან.
ქვემოდან, ბორცვის ძირიდან, ციხე მთლიანად იკითხება: კედლები, კოშკები და მინარეთი ცის ფონზე. ყველაზე კარგად საღამოს შუქზე მუშაობს, როცა ქვა თბება.
ეზოს შიგნით იღებენ მეჩეთსა და ტაძარს. იქ უფრო ვიწროა, და სეზონზე კადრში მუდმივად ვიღაც ხვდება.
ვარძიისკენ მიმავალი გზიდან ციხე შორიდან ჩანს და მთებთან ერთად კარგად ჯდება კადრში. თუ სამხრეთით მიემგზავრებით, ქალაქიდან გასვლისას შეანელეთ.
🚗 როგორ მივიდეთ რაბათის ციხემდე და რამდენი დრო ჩავდოთ
მდებარეობა ხელსაყრელია: ახლოს გადის საავტომობილო გზები, და ციხე სამცხე-ჯავახეთის თითქმის ნებისმიერი მარშრუტის გზაზეა.
თბილისიდან სამიოდე საათია მარშრუტკით დიდუბის სადგურიდან, გორის, ხაშურისა და ბორჯომის გავლით.
ბორჯომიდან საათის ფარგლებში მტკვრის ხეობით.
ვარძიიდან დაახლოებით საათი, და რაბათს ჩვეულებრივ იმავე მარშრუტში სვამენ.
დროზე დათვალიერებაზე ჩადეთ ორ-სამი საათი. ტერიტორია დიდია, ციტადელამდე ასვლა დროს იკავებს, ხედვის მოედანზე კი დაგეგმილზე მეტ ხანს ჩერდებიან.
🧭 რა ვნახოთ ახალციხეში და ახლოს
შოთა რუსთაველის ძეგლი ქალაქის ცენტრში, ციხიდან ათი წუთის სავალზე. აქ შემთხვევით არ დგას: ერთი ვერსიით პოეტის მეტსახელი ახლომდებარე მესხეთის რუსთავს უკავშირდება.
ვარძიის კლდის მონასტერი საათის სავალზე სამხრეთით, მხარის მთავარი ობიექტი.
საფარის მონასტერი ახალციხიდან თორმეტ კილომეტრში, მოქმედი სავანე ხეობის კალთაზე.
ქალაქზე მთლიანობაში, ახალციხის ღირსშესანიშნაობები.
ყოფილხართ რაბათის ციხეში? დატოვეთ გამოხმაურება Madloba-ზე: მოგვწერეთ, რამდენი დრო წაიღო გასეირნებამ, ახვედით თუ არა ციტადელამდე და იპოვეთ თუ არა ქვის ვერძები ტაძართან.
ინფორმაცია აქტუალურია 2026 წლის აგვისტოსთვის. სამუშაო საათები, ბილეთის ფასი და ტერიტორიაზე ცალკეული ობიექტების რეჟიმი იცვლება, გამგზავრებამდე დააზუსტეთ აქტუალური პირობები.
❓ ხშირად დასმული კითხვები (FAQ)
💬 ქალაქ ახალციხეში, საქართველოს სამხრეთით, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, მდინარე ფოცხოვის ნაპირზე. ციხე მაღალ ბორცვზე დგას და ქალაქის ნებისმიერი წერტილიდან ჩანს.
💬 გვხვდება ორივე დაწერილობა, და ორივე ერთსა და იმავე ობიექტს ეხება. „რაბატი“ არაბულ ორიგინალთან ახლოსაა, „რაბათი“, ქართულ გამოთქმასთან. ფორმალურად სწორი სახელია ახალციხის ციხე, თავად სიტყვა კი არაბულია, „რიბატიდან“, გამაგრებული პუნქტი.
💬 IX საუკუნეში, როგორც ლომსიის ციხე. დააარსა გუარამ მამფალმა, აშოტ I-ის, ტაო-კლარჯეთის სამთავროს დამაარსებლის, უმცროსმა ვაჟმა. იმავე საუკუნის ბოლოს ის ჩორჩანელების სახლის ჯაყელი თავადების სამფლობელო გახდა.
💬 XIV საუკუნის ბოლოს სერიოზული ნგრევა მოიტანა თემურ ლენგის ლაშქრობამ ამიერკავკასიაში, მისი კამპანიები 1386-1403 წლებზე მოდის. საუკუნის შემდეგ, XV საუკუნის შუა ხანებში, თითქმის მთელი ქალაქი დაწვა იაყუბ-შაჰმა. თემურ ლენგის ლაშქრობის დათარიღებას ხშირად უფრო ადრეულ საუკუნეებს უკავშირებენ, ეს შეცდომაა.
💬 1578 წელს ოსმალეთის იმპერიამ სამცხის მიწების დაპყრობა დაიწყო, 1579-ში კი ჯაყელებმა ნებაყოფლობით ჩააბარეს ახალციხე და ისლამის მიმღებ პირველ ქართველ ფეოდალთა შორის აღმოჩნდნენ. 1628 წლიდან ქალაქი ახალციხის საფაშოს ცენტრი იყო, და ციხეში ცხოვრების უფლება მხოლოდ მუსლიმებს ჰქონდათ.
💬 1828 წელს, რუსეთ-თურქეთის ომის დროს. ერთი წლის შემდეგ თურქები უშედეგოდ ცდილობდნენ მის დაბრუნებას, 1829-იდან კი რეგიონი რუსეთის იმპერიის პროტექტორატქვეშ გადავიდა. 1853 წელს, ყირიმის ომის დროს, თავად ივანე ანდრონიკაშვილის რაზმმა აქ ალი-ფაშას ლაშქრის შემოტევა შეაჩერა.
💬 კომპლექსი შვიდ ჰექტარს იკავებს და ორ ნაწილად იყოფა. ისტორიულში: ციტადელი, კედლები, ოთხი კოშკი ხვეული კიბეებით, ხედვის მოედანი, მეჩეთი, ტაძარი და სამცხე-ჯავახეთის ისტორიული მუზეუმი. თანამედროვეში: სასტუმრო, რესტორანი, კაფეები და მაღაზიები.
💬 სამუშაოები 2011-2012 წლებში მიმდინარეობდა და მოიცავდა არა მხოლოდ რესტავრაციას, არამედ საუკუნეების წინ დანგრეული შენობების აშენებასაც. დაფინანსების ნაწილი უზრუნველყო თურქეთმა. განახლებული ციხე 2012 წლის 16 აგვისტოს გაიხსნა.
💬 ციტადელის ხედვის მოედნიდან იშლება ქალაქისა და ხეობის პანორამა. ქვემოდან, ბორცვის ძირიდან, ციხე მთლიანად იკითხება კედლებით, კოშკებითა და მინარეთით, განსაკუთრებით საღამოს შუქზე. ვარძიისკენ მიმავალი გზიდან ის მთებთან ერთად კარგად ჯდება კადრში.
💬 ორ-სამი საათი. ტერიტორია დიდია, ციტადელამდე ასვლა დროს იკავებს, ხედვის მოედანზე კი ჩვეულებრივ დაგეგმილზე მეტ ხანს ჩერდებიან.
💬 თბილისიდან სამიოდე საათია მარშრუტკით დიდუბის სადგურიდან, გორის, ხაშურისა და ბორჯომის გავლით. ბორჯომიდან საათის ფარგლებში მტკვრის ხეობით, ვარძიიდანაც დაახლოებით საათი.
36 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში
Про магазины в крепости - сначала мысленно поморщилась, потому что ну, как так - древняя крепость, там живая история, там кровь лилась! А потом поняла - это гарантия того, что этот комплекс зданий будет жить. Какие-то действующие предприятия в здании - это своевременный ремонт стен и коммуникаций, поддержание целостности строения. Поэтому пусть магазины - торговля лучше новых войн и новой крови.
Отдельное спасибо за видеоролик - интересно.