🏰 ქვათახევი კასპის მუნიციპალიტეტში: თემურ ლენგის შემოსევა, წამებული დედები და ტაძრის ხუროთმოძღვრება
🏰 ქვათახევი: მთავარი გამგზავრებამდე
XII-XIII საუკუნეების მოქმედი მონასტერი შიდა ქართლის კასპის მუნიციპალიტეტში, ხეობაში კავთისხევის სამხრეთით. დიდხანს ქართლის უმთავრეს მონასტრად ითვლებოდა. ცნობილია უპირველესად თემურ ლენგის შემოსევის დროინდელი ტრაგედიით და ღვთისმშობლის მიძინების ტაძრით, რომელსაც ქართული გუმბათოვანი ხუროთმოძღვრების მწვერვალებს მიაკუთვნებენ.
ქვათახევი შუა საუკუნეების მართლმადიდებლური მონასტერია შიდა ქართლის მხარის კასპის მუნიციპალიტეტში, ხეობაში, თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე. სახელწოდება ქვათა ხევს ნიშნავს.
ძეგლს XII-XIII საუკუნეებით ათარიღებენ, მაგრამ დაარსების ზუსტი თარიღი არავინ იცის: ამის შესახებ ცნობებს ჩვენამდე არ მოუღწევია, სამეცნიერო ლიტერატურაც ცოტაა. სამაგიეროდ სხვა რამ შემორჩა, ერთი საგაზაფხულო დღის ისტორია, რომლის გამოც აქ მოდიან.
🔥 რა მოხდა ქვათახევში
ეს არის მთავარი, რაც ამ ადგილზე უნდა იცოდეთ, და სწორედ ამის ირგვლივ არის ყველაზე მეტი აღრევა.
1400 წლის გაზაფხულზე, საქართველოზე თემურ ლენგის მეექვსე შემოსევის დროს, მისმა ლაშქარმა ქვათახევი დაარბია. მონასტერში მსახური მონაზვნები ტაძარში ამოკეტეს და ცოცხლად დაწვეს. წყაროების ნაწილი მოვლენას 1386 წელს მიაკუთვნებს, და ორივე დათარიღება გვხვდება ლიტერატურაში.
დაღუპულებს საქართველოს ეკლესია ქვათახეველ წამებულებად მოიხსენიებს.
ღირს იმ ვერსიის გაქარწყლება, რომელიც რუსულენოვან აღწერებში დადის: თითქოს მონაზვნები თავად ადგილობრივებმა ამოკეტეს და დაწვეს, რწმენაში ეჭვის შეტანის გამო. ქართული წყაროები ამას არ ადასტურებენ, საუბარია თემურის ლაშქრის ქმედებაზე. ვერსია ადგილობრივებით გვიანდელ დამახინჯებას ჰგავს, და მისი გამეორება არ ღირს.
იმ ხანძრის კვალი დღემდე ჩანს. ტაძრის მოხატულობა სწორედ მაშინ დაიკარგა, და დღეს კედლები შელესილია. ალბათ, სწორედ ამ სიცარიელის გამო ღირს შიგნით ორიოდე წუთის დუმილი.
მონასტერი XV საუკუნეში აღადგინა მეფე ალექსანდრე I დიდმა, რომელიც 1412-1442 წლებში მართავდა. აქაც არის შეცდომა: ზოგიერთ ტექსტში მას ალექსანდრე მაკედონელს უწოდებენ, რასაც, რა თქმა უნდა, არავითარი კავშირი აქვს.
⛪ სიწმინდეები და რატომ მოდიან აქ მლოცველები
გადმოცემით, ტაძრის საძირკველში ჩატანებულია ღვთისმშობლის სამოსლის მცირე ნაწილი, აქედან მოდის მიძინების სახელობაც.
მონასტერში ინახება წმინდა იოანე ნათლისმცემლის ნაწილი, საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სიწმინდე, და ღვთისმშობლის მიძინების სასწაულთმოქმედი ხატი.
რელიქვიებმა რთული ბედი გამოიარეს. 1735-1740 წლებში, როცა მონასტერი არ მოქმედებდა, ბერებმა სიწმინდეები ახლომდებარე სამალავში დამალეს. ისინი მხოლოდ 1809 წელს, არქიმანდრიტ დოსითეოსის ძალისხმევით მოიძებნა, ანუ ნახევარ საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ.
არსებობს ხალხური რწმენა, რომ ამ სიწმინდეებთან ლოცვა უშვილობაში შველის, და მლოცველ ქალთა ნაწილი სწორედ ამისთვის ჩამოდის. ვწერ როგორც რწმენას, რადგან ის სწორედ რწმენაა: სხვა საფუძველი მას არ გააჩნია.
მონასტერთან ოდესღაც სამედავითნეო სკოლა მუშაობდა. მასში სწავლობდა ტარასი (კანდელაკი), შემდგომში წილკნელი ეპისკოპოსი, სწორედ ის, ვინც ოცდაათიან წლებში მონათლა ყრმა ირაკლი ღუდუშაური-შიოლაშვილი, მომავალი პატრიარქი ილია II. ქვათახევი ქართული წიგნიერების ერთ-ერთი კერაც იყო, აქაური ხელნაწერების ნაწილმა ჩვენამდე მოაღწია.
🏛️ ხუროთმოძღვრება: რატომ ითვლება ტაძარი სამაგალითოდ
ქვათახევის ტაძარს იმ ძეგლთა ჯგუფს მიაკუთვნებენ, რომლებშიც საბოლოოდ ჩამოყალიბდა ქართული გუმბათოვანი ეკლესიის კანონიკური ფორმები. ფორმებითა და მორთულობით ის ახლოს დგას ბეთანიის ტაძართან, და სპეციალისტები მათ ერთად განიხილავენ.
ტიპი ჯვარ-გუმბათოვანია. ფასადები მოპირკეთებულია თლილი ქვით. ჩრდილოეთი და სამხრეთი მკლავები დასავლეთისა და აღმოსავლეთისაზე მოკლეა, გუმბათის ყელზე გადასვლა აფრებითაა შესრულებული. შესასვლელი ორია, სამხრეთიდან და დასავლეთიდან.
მორთულობა სარკმლების ირგვლივაა თავმოყრილი, თუმცა არა მხოლოდ: აღმოსავლეთ ფასადზე გამოსახულია კუთხით დაყენებული კვადრატები და დიდი ჯვარი, სარკმლები მოჩუქურთმებული საპირეებით არის შემკული. ჩრდილოეთი, დასავლეთი და სამხრეთი ფასადებიც უხვად არის მორთული. გუმბათის ყელს გვირგვინდება მაღალი ჩუქურთმებიანი ფრიზი და ორმაგი კარნიზი.
შიგნით სულ სხვაგვარადაა. ხანძრის შემდეგ მოხატულობა დაკარგულია, კედლები შელესილი, და კონტრასტი გარეთა ჩუქურთმებსა და შიგნით ცარიელ კედლებს შორის ტაძრის ყველაზე ძლიერი შთაბეჭდილებაა.
📸 რა და როდის გადაიღოთ
ფოტო ის არის, რისთვისაც ქვათახევს ყველაზე ხშირად ეძებენ. რამდენიმე პრაქტიკული მოსაზრება.
გუმბათის ყელის ჩუქურთმა გვერდითა შუქზე მუშაობს, ანუ დილით ან საღამოსკენ. შუადღისას რელიეფი იკარგება.
აღმოსავლეთი ფასადი ჯვრითა და კუთხით დაყენებული კვადრატებით ყველაზე მდიდარია. ლოგიკურია ის პირველად გადაიღოთ, სანამ შუქი აღმოსავლეთიდანაა.
სატრაპეზოს ბუხრები, კომპლექსის ყველაზე დაუფასებელი კადრი. შიგნით ბნელა, საჭიროა ხანგრძლივი ექსპოზიცია და საყრდენი, ფლეში აქ მხოლოდ გააფუჭებს.
საერთო ხედი უკეთ გამოდის ქვემოდან, მისადგომიდან, სადაც კომპლექსი გალავანთან და კალთასთან ერთად იკითხება.
და მოქმედი სავანის ჩვეულებრივი წესი: გადაღება ტაძარშიც და ტერიტორიაზეც შეთანხმებით. ჰკითხეთ მანამ, სანამ კამერას ამოიღებთ.
🚗 როგორ მივიდეთ ქვათახევში
მონასტერი დგას ხეობაში სოფელ კავთისხევის სამხრეთით, კასპის მუნიციპალიტეტში, წინარეხიდან დაახლოებით ხუთ კილომეტრში. მისკენ მიდის ასფალტი და გრუნტის მონაკვეთი.
ყველაზე მოსახერხებელია მანქანით ჩასვლა: საზოგადოებრივი ტრანსპორტი თავად მონასტრამდე არ დადის. ბევრი ჩამოდის თბილისიდან ექსკურსიის შემადგენლობაში, საიდანაც აქამდე დაახლოებით საათია.
ბოლო მონაკვეთი გრუნტისაა, და წვიმების შემდეგ მისი მდგომარეობა ადგილზე უნდა შეაფასოთ. ფეხსაცმელი იმ გათვლით აიღეთ, რომ ფეხითაც მოგიწევთ სიარული.
🙏 რა გაითვალისწინოთ მოქმედ სავანეში
ქვათახევი მუზეუმი კი არა, მოქმედი მონასტერია, და წესრიგი აქ ასეთი ადგილებისთვის ჩვეულებრივია.
ტანსაცმელი დახურული, ქალბატონებს თავსაფარი. გადაღება შეთანხმებით. მსახურების დროს და მარხვის დღეებში შესვლა შეიძლება შეიზღუდოს, ამიტომ თუ შორიდან მიემგზავრებით, ჯობია განრიგი წინასწარ დააზუსტოთ.
თბილისიდან საექსკურსიო ჯგუფები ძირითადად დღის მეორე ნახევარში ჩამოდიან. თუ ადგილს მშვიდად გინდათ ნახოთ, დილით ჩამოდით.
🧭 სად დარჩეთ და რა არის ახლოს
ღამის გათევა ლოგიკურია კასპში ან გორში: ორივე ქალაქი ტრასასთან ახლოსაა და მონასტრიდან ნახევარი საათის სავალზე.
ყოფილხართ ქვათახევში? დატოვეთ გამოხმაურება Madloba-ზე: მოგვწერეთ, რა მდგომარეობაში იყო გზა, მოახერხეთ თუ არა ტაძარში შესვლა და მოგიყვნენ თუ არა ადგილზე წამებულთა ისტორია.
ინფორმაცია აქტუალურია 2026 წლის ივლისისთვის. მოქმედ სავანეში შესვლის რეჟიმი და მისასვლელი გზის მდგომარეობა იცვლება, გამგზავრებამდე დააზუსტეთ პირობები.
❓ ხშირად დასმული შეკითხვები
💬 1400 წლის გაზაფხულზე, თემურ ლენგის მეექვსე შემოსევის დროს, მისმა ლაშქარმა მონასტერი დაარბია, იქ მსახური მონაზვნები კი ტაძარში ამოკეტა და დაწვა. წყაროების ნაწილი მოვლენას 1386 წელს მიაკუთვნებს. დაღუპულები ქვათახეველ წამებულებად ითვლებიან.
💬 საქართველოში, შიდა ქართლის მხარეში, კასპის მუნიციპალიტეტში, ხეობაში სოფელ კავთისხევის სამხრეთით, წინარეხიდან დაახლოებით ხუთ კილომეტრში. თბილისიდან მანქანით დაახლოებით საათია.
💬 არა. ეს ვერსია ზოგიერთ რუსულენოვან აღწერაში გვხვდება, მაგრამ ქართული წყაროები მას არ ადასტურებენ: საუბარია თემურის ლაშქრის ქმედებაზე. სავარაუდოდ, ეს გვიანდელი დამახინჯებაა.
💬 ძეგლს XII-XIII საუკუნეებით ათარიღებენ, მაგრამ დაარსების ზუსტი თარიღი არ შემორჩენილა. ამის შესახებ ცნობები არ არსებობს, სამეცნიერო ლიტერატურაც ცოტაა.
💬 წმინდა იოანე ნათლისმცემლის ნაწილი და ღვთისმშობლის მიძინების სასწაულთმოქმედი ხატი. გადმოცემით, ტაძრის საძირკველში ჩატანებულია ღვთისმშობლის სამოსლის ნაწილი, აქედან მოდის სახელობაც. 1735-1740 წლებში სიწმინდეები დამალეს, იპოვეს კი მხოლოდ 1809 წელს.
💬 მეფე ალექსანდრე I დიდმა XV საუკუნეში. ზოგიერთ ტექსტში მას შეცდომით ალექსანდრე მაკედონელს უწოდებენ, რომელსაც ქვათახევთან კავშირი არ აქვს.
💬 ის იმ ძეგლთა ჯგუფს განეკუთვნება, სადაც ჩამოყალიბდა ქართული გუმბათოვანი ეკლესიის კანონიკური ფორმები, და ფორმებით ბეთანიის ტაძართან ახლოს დგას. ფასადები თლილი ქვითაა მოპირკეთებული და ჩუქურთმებით დაფარული, შიგნით მოხატულობა ხანძრის შემდეგ დაიკარგა.
💬 გალავანი, მასში ჩაშენებული ქვის კოშკი, სატრაპეზო დიდი ბუხრებით ჩრდილო-დასავლეთით, საცხოვრებელი სენაკები დასავლეთ მხარეს და სამრეკლო, აშენებული 1872 წელს.
💬 გადაღება ტაძარშიც და ტერიტორიაზეც შეთანხმებით, ჰკითხეთ წინასწარ. ფასადებისა და გუმბათის ყელის ჩუქურთმა უკეთ იკითხება გვერდითა შუქზე, ანუ დილით ან საღამოსკენ.
💬 ყველაზე მოსახერხებელია მანქანით: საზოგადოებრივი ტრანსპორტი მონასტრამდე არ დადის. ბევრი ჩამოდის თბილისიდან ექსკურსიით. ბოლო მონაკვეთი გრუნტისაა, წვიმების შემდეგ მისი მდგომარეობა ადგილზე უნდა შეაფასოთ.
35 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში
Ama bu yazıda bazı kısımlar eksik kalmış gibi hissediyorum. Belki de rehberlik eden bir ses, hikayeleri daha derin bir şekilde araştırmak için teşvik edebilirdi. O dönemin atmosferini, belki de bir anlık hayal gücüyle daha canlı bir şekilde aktarabilmek harika olurdu. Yalnızca taşları değil, o çağın insanlarını da hissetmeye çalışmak, bu yeri daha anlamlı kılabilirdi.
Peki, bu manastırda hangi kutsal emanetler var? Duyduğuma göre bazıları oldukça etkileyici.