🏰 სრული გზამკვლევი რაჭის ეკლესიებსა და ტაძრებზე: 16 ობიექტი და მათი ისტორია

რაჭის ეკლესიები, ეს არის თექვსმეტი ობიექტი სამ მუნიციპალიტეტში: ამბროლაურის, ონისა და ცაგერის. ცნობილი ნიკორწმინდა და ბარაკონია, მაგრამ სია მათით შორს არ ამოიწურება: აქ არის IX საუკუნის მონასტერი, ტაძარი ორკილომეტრიანი მთის მწვერვალზე და სინაგოგა, რომელიც ევროპაში დააპროექტეს.

მათი სიმრავლე შემთხვევითი არ არის. 1010 წელს ბაგრატ III-მ, გაერთიანებული საქართველოს პირველმა მეფემ, რაჭის საერისთავო დააარსა. ახალ ადმინისტრაციულ ერთეულს სასულიერო ცენტრები დასჭირდა, და მომდევნო ათწლეულებში აქ თითქმის ერთდროულად აღიმართა ნიკორწმინდა, პატარა ონი, ზემო კრიხი და მრავალძალი. ეს ერთი გადაწყვეტილების არქიტექტურული ნალექია, რომელიც ათასი წლის შემდეგ ჩვენამდე მოაღწია.

შემოინახა კი ეს ყველაფერი მთის იზოლაციამ. რაჭაში დიდი ლაშქრობები იშვიათად აღწევდა, მაგრამ იშვიათად აღწევდა დიდი მშენებლობაც, ამიტომ XI საუკუნის ტაძრები აქ ხშირად უფრო ავთენტურია, ვიდრე ბარის უფრო ცნობილ ადგილებში.

⛪ ნიკორწმინდა: რაჭის მთავარი ტაძარი

ნიკორწმინდის საკათედრო ტაძარი 1010–1014 წლებში აშენდა ბაგრატ III-ის დროს და ქართული არქიტექტურის ოქროს ხანის სიმბოლოდ ითვლება. დგას სოფელ ნიკორწმინდაში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში, კოორდინატები 42.45923, 43.08820. შაორის წყალსაცავამდე აქედან რამდენიმე წუთის სავალია.

მთავარი, რითიც ის ცნობილია, ქვის ჩუქურთმაა. ფასადები დაფარულია რელიეფებით, რომლებიც XI და XV საუკუნეებით თარიღდება, და მათზე გამოსახულია იმდროინდელი რაჭისა და იმერეთის დიდებულები. ეს არა უბრალოდ ორნამენტი, არამედ ისტორიული დოკუმენტია: ქვაში ჩაჭრილი პორტრეტები.

ცალკე უნდა ითქვას იუნესკოზე, რადგან სწორედ აქ ცდებიან ხოლმე. ნიკორწმინდა არ არის მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი. 2007 წლის 24 ოქტომბრიდან ის იუნესკოს წინასწარ სიაშია, ალავერდთან, ანანურთან, ვარძიასა და კიდევ თორმეტ ობიექტთან ერთად. წინასწარი სია კანდიდატების ნუსხაა: ქვეყანა თავად ასახელებს იმას, რასაც ღირსეულად მიიჩნევს. იქიდან ნომინაციამდე და შეყვანამდე გრძელი გზაა, და ბევრი ობიექტი ამ სიაში ათწლეულებია ჰკიდია.

ნიკორწმინდიდან ფეხით მისვლა შეიძლება უდაბნოს (ჭელიშის) ძველი მონასტრის ნანგრევებამდე და მდინარე არეულამდე. ამ ტაძარსა და ბარაკონზე უფრო დეტალურად წერია ცალკე სტატიაში ნიკორწმინდა და ბარაკონი.

🏛️ ბარაკონი: ამპარტავანი ერისთავის ტაძარი

ღვთისმშობლის ბარაკონის ტაძარი დგას სოფელ ცესში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში, კლდეზე, პირდაპირ რიონისა და ლუხუნის შესართავის თავზე, კოორდინატები 42.541837, 43.219443. აშენდა 1753 წელს ოსტატ ავთანდილ შულავრელის ხელით, რაჭის ერისთავის როსტომის დაკვეთით.

ფასადებზე არსებული წარწერები ტაძარს ხელმოწერილ დოკუმენტად აქცევს. ხუროთმოძღვრის სახელი აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთაა ამოკვეთილი, როსტომი დასავლეთის, სამხრეთისა და ჩრდილოეთის ფასადებზეა მოხსენიებული, დასავლეთისაზე კი მისი ძმაც, დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი. ნაგებობა ჯვრის ფორმისაა სწორი კუთხეებით, მინაშენების გარეშე, გუმბათი კი საკურთხევლის კედლების კუთხეებსა და ორ სვეტს ეყრდნობა. კედლები გარედან უხვად არის დაფარული ჩუქურთმით, ყველაზე ძველი ნიმუშები აღმოსავლეთ ფასადის ნიშებშია.

მასშტაბით ბარაკონი თავისი ეპოქის ერთ-ერთი უდიდესი საეკლესიო ნაგებობაა არა მხოლოდ რაჭაში, არამედ მთელ საქართველოში, ნიკორწმინდის კათოლიკონის თანასწორად. და ეს, როგორც ჩანს, პრინციპული იყო. როსტომი თავს იმერეთის მეფის ტოლად თვლიდა, და ტაძრის ზომა ამ განაცხადის ნაწილი იყო. ცუდად დამთავრდა: მეფემ ერისთავი დაატყვევა და თვალები დათხარა. როსტომის საფლავი შემორჩა იმ ტაძართან, რომელიც მან ააგო.

მეორე ნაპირზე, გორაკზე, მინდაციხის ნანგრევები დგას, სადაც გადმოცემით თამარ მეფემ ბავშვობა გაატარა. მის დროს დღევანდელი ბარაკონისგან ოდნავ განზე თავისი ეკლესია იდგა, საიდანაც საძირკვლის ნაწილი შემორჩა. 1991 წლის მიწისძვრამ ტაძარი მძიმედ დააზიანა, ახლა ის აღდგენილია და მოქმედებს.

🕍 ონის სინაგოგა: ევროპული პროექტი რაჭის მთებში

ყველაზე მოულოდნელი ობიექტი მთელ სიაში. ონის სინაგოგა საქართველოსთვის იშვიათ მავრიტანულ სტილშია აშენებული, პროექტი კი ევროპიდან ჩამოიტანა რაბინმა ელიაჰუ ამშიკავმა. დგას ვახტანგ VI-ის ქუჩა 53-ში, კოორდინატები 42.587082, 43.446422, მოქმედია.

თარიღებთან და ტიტულებთან აქ უფრო რთულადაა, ვიდრე გზამკვლევებში წერენ. შენობა 1895 წელს დასრულდა, თემი ონში სულ მცირე XIX საუკუნის დასაწყისიდან არსებობს, ქართველი ებრაელები კი აქ გაცილებით ადრე ცხოვრობდნენ. სინაგოგას ხშირად საქართველოში პირველს ან უძველესს უწოდებენ, მაგრამ ტიტული სადავოა: ახალციხის სინაგოგას 1862 წლის წარწერა აქვს და იმავეს აცხადებს. ფორმულირება, რომელიც ნამდვილად არ მოგატყუებთ: ქვეყნის ერთ-ერთი უძველესი მოქმედი სინაგოგა.

მისი ღირებულება რეკორდში არ არის. მთის პატარა ქალაქში, სადაც ირგვლივ XI საუკუნის ქართული ტაძრებია, უცებ ჩნდება შენობა სრულიად სხვა არქიტექტურული სამყაროდან. სწორედ ეს კონტრასტი ხდის მას საინტერესოდ, და სწორედ ის არღვევს რაჭის ტაძრების მარშრუტის ერთფეროვნებას.

⛰️ მაქსიმე აღმსარებლის ეკლესია: საფლავი ცხენისწყლის თავზე

დგას კლდოვანი ქედის თხემზე, სვანეთისა და ლეჩხუმის საზღვრების გადაკვეთაზე, ცხენისწყლის ვიწრო გამოსასვლელის თავზე, ცაგერის მუნიციპალიტეტში. კოორდინატები 42.65686, 42.77487.

მაქსიმე აღმსარებელი, VII საუკუნის ბიზანტიელი ღვთისმეტყველი, ლაზიკაში, დღევანდელი დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე გადაასახლეს. ეს ისტორიული ფაქტია. ის კი, რომ სწორედ აქ არის დაკრძალული, გადმოცემით მიკუთვნებაა: აკადემიური წყაროები ფრთხილად აყალიბებენ, „არის მოსაზრება, რომ მაქსიმე დასაფლავებულია ცაგერის მახლობლად", და ეყრდნობიან ვახუშტის ცნობასა და ლეჩხუმში დღემდე შემონახულ გადმოცემებს. 2003 წელს ცაგერისა და ლენტეხის ეპისკოპოსმა სტეფანემ ლენტეხის რაიონის მაღალმთიანეთში მიაკვლია ადგილს, სადაც წმინდანმა, სავარაუდოდ, უკანასკნელი დღეები გაატარა.

ლეჩხუმისთვის ეს არა ლოკალური, არამედ საერთოქრისტიანული მნიშვნელობის სიწმინდეა, რაც პატარა მთის რაიონისთვის იშვიათობაა. ეკლესიას ადგილობრივები საკუთარი ძალებით აღადგენენ. ცხენისწყლის ხეობაზე გადმოსახედი აქედან ცალკე მიზეზია ასვლისთვის.

🐻 ზემო კრიხი: დათვი საკურთხევლის კედელზე

რეგიონის ყველაზე დაუფასებელი ტაძარი. მთავარანგელოზთა ეკლესია სოფელ ზემო კრიხში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში, დგას მდინარე კრიხულის მარცხენა ნაპირზე, კოორდინატები 42.496867, 43.193566. აგებულია X და XI საუკუნეების მიჯნაზე კარგად გათლილი ქვითა და კირით, 1884 წელს განაახლეს და დასავლეთიდან წააგრძელეს.

დარბაზული ნაგებობაა, აღმოსავლეთით ხუთწახნაგოვანი შვერილი აფსიდითა და სამხრეთის მინაშენით. ჩუქურთმა როგორც გარეთ, ისე შიგნით, განსაკუთრებით შემკულია კარიბჭე და სამწირველოს სარკმელი. ინტერიერში შემორჩენილია XI საუკუნის მოხატულობის ნაშთები. ტაძარი ასწლოვანი ცაცხვებისა და უთხოვრის გოლიათი ხეების გარემოცვაშია.

მაგრამ ჩამოსვლა ერთი დეტალის გამო ღირს. საკურთხევლის კედელზე ამოკვეთილია დათვისა და ორი ბელის რელიეფური გამოსახულებები. XI საუკუნის მართლმადიდებლურ ტაძარში. კანონიკური ახსნა ამას არ აქვს, და სწორედ ამიტომ არის ეს საუკეთესო, რაც რაჭაშია: ქრისტიანობამდელი წარმოდგენების ცოცხალი კვალი, რომელიც ოსტატმა მშვიდად ჩააჭრა ეკლესიის მთავარი სივრცის კედელში.

🗿 წმინდა გიორგის ეკლესია მრავალძალში

წმინდა გიორგის ეკლესია მრავალძალში დგას სოფელ მრავალძალში, ონის მუნიციპალიტეტში, კოორდინატები 42.514993, 43.343395. ისტორია XI საუკუნიდან იწყება: ვარაუდობენ, რომ მისი მშენებლობა 1010 წელს რაჭის საერისთავოს დაარსებას ახლდა თან.

თავდაპირველად ეს იყო მოკრძალებული დარბაზული ნაგებობა ორნამენტით, ლაპიდარული წარწერებითა და მოხატულობით. 1894 წელს, დეკანოზ მიხეილ სხირტლაძის დროს, ტაძარი მნიშვნელოვნად გადააკეთეს და გააფართოვეს: გახდა ჯვარგუმბათოვანი, თავდაპირველი ეკლესიიდან კი მხოლოდ აღმოსავლეთი ნაწილი შემორჩა. 1991 წლის მიწისძვრამ XIX საუკუნის ნაგებობა მძიმედ დააზიანა, დაზარალდა ძველი ნაწილიც.

სოფლისგან არც თუ შორს დევს გულის ფორმის კარსტული ტბა, რომელსაც ადგილობრივები სიყვარულის ტბას ეძახიან. ამბროლაურთან მდებარე სიყვარულის ჩანჩქერს ნუ აურევთ: ეს ორი სხვადასხვა ობიექტია.

⛪ ხოტევის მთავარანგელოზის ეკლესია

ხოტევის მთავარანგელოზის ეკლესია მდებარეობს სოფელ ხოტევში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში, კოორდინატები 42.467967, 43.138637. აღიმართა XVII საუკუნეში თავად მერაბ წულუკიძის ბრძანებით, და ეს უკვე სულ სხვა ეპოქაა, ვიდრე საერისთავოს ტაძრებისა.

ეკლესიამ არა მხოლოდ გადაიტანა რთული დრო, არამედ ნანგრევებიდანაც ამოვიდა. სოფელთანვე დგას ხოტევის ციხე, საიდანაც ტაძარზე ხედი იშლება. ეს იმ იშვიათ შემთხვევათაგანია, როცა ერთ გაჩერებაზე ორი ობიექტი ხვდებათ.

⛰️ ხვამლის ეკლესია: ტაძარი მწვერვალზე

ხვამლის მასივი 2002 მეტრზე ადის ცაგერისა და ცხალტუბოს მუნიციპალიტეტების საზღვარზე, და მის უმაღლეს წერტილებზე დგას წმინდა გიორგის ეკლესია, კოორდინატები 42.508564, 42.715720. ეს რეგიონის ყველაზე მაღალი ტაძარია და ერთადერთი, რომელიც მდინარის ხეობას არ უკავშირდება.

მკაცრად რომ ვთქვათ, ეს კომპლექსია: XI–XIII საუკუნეების ეკლესიის ნანგრევები, 1910 წელს აგებული ტაძარი, გალავანი და სენაკები. ძველი ეკლესიისგან მხოლოდ კონტურები დარჩა. როცა 1910 წელს ახალს აშენებდნენ, ადგილობრივებმა იპოვეს XII–XIII საუკუნეებით დათარიღებული წარწერიანი ქვა, რომელიც ახლა ქუთაისის მუზეუმშია დაცული. წარწერა წმინდა გიორგის სთხოვს, იყოს ერისთავთერისთავისა და მისი შვილების მფარველი. ანუ მწვერვალზე მდგარი ტაძარი სოფლის კი არა, სამთავრო იყო.

ხვამლობის დღესასწაულზე ეკლესია მრავალ მლოცველს იღებს. ასვლა მომზადებას მოითხოვს: ეს სრულფასოვანი ლაშქრობაა, და არა მანქანით მისვლა. თავად მასივზე, მის მღვიმეებსა და ამირანის ლეგენდაზე ცალკე სტატიაა, ხვამლის მასივი.

📜 ორი ტალღა და ხარვეზი მათ შორის

თუ თარიღებს რიგზე დავალაგებთ, რეგიონის ისტორია თავად იკითხება.

ყველაზე ადრე სხიერის მონასტერია: სამონასტრო ცხოვრება იქ IX საუკუნეში დაიწყო. მერე მოდის საერისთავოს ტალღა: ზემო კრიხი X და XI საუკუნეების მიჯნაზე, ნიკორწმინდა 1010–1014 წლებში, რაკეთი XI საუკუნის პირველ მესამედში, მრავალძალი დაახლოებით მაშინვე. შემდეგ რამდენიმესაუკუნოვანი ხარვეზი, საიდანაც მხოლოდ XII საუკუნის ლაბეჭინა ამოდის, მიწისძვრით დანგრეული და XIII–XIV საუკუნეებში ხელახლა აშენებული. და ახალი აღმავლობა უკვე XVII–XVIII საუკუნეებში: ხოტევი, ცხეთი, თაბორი, ბარაკონი.

ორ ტალღას შორის მონღოლთა შემოსევები და ქვეყნის სამეფო-სამთავროებად დაშლა დგას. XIII საუკუნის 80-იან წლებში დავით VI ნარინმა ღალატისთვის მკაცრად დასაჯა რაჭის ერისთავი კახაბერიძე და საერისთავო საერთოდ გააუქმა. აშენება აღარავის და აღარაფრით ჰქონდა.

ტალღებს შორის განსხვავება არქიტექტურაშიც ჩანს. XI საუკუნის ტაძრები მოკრძალებულია: დარბაზული ნაგებობები, პატარა გუმბათები, მარტივი გეგმები. რაჭა მთის ქვაბულია, ქედებით შემოზღუდული, და აქ დიდი სამშენებლო არტელის ჩამოყვანა, ქვის ტონობით ზიდვა და ბარის მასშტაბის ტაძრის აგება უბრალოდ ძნელი იყო. ადგილობრივი ოსტატები აკეთებდნენ იმას, რაც შეეძლოთ: მცირე ფორმებს, სამაგიეროდ ხარისხიან ჩუქურთმას. ნიკორწმინდა და ბარაკონი გამონაკლისებია, და ორივე ერთი მიზეზით: მათ უკან ხელისუფლების რესურსი იდგა.

იზოლაციას მეორე მხარეც აქვს. მრავალძალი ამას კარგად აჩვენებს: XI საუკუნის დარბაზული ეკლესია 1894 წელს ჯვარგუმბათოვნად გადააკეთეს, თავდაპირველისგან მხოლოდ აღმოსავლეთი ნაწილი დატოვეს. XIX საუკუნის რეკონსტრუქციები რაჭაში ხშირად უფრო დამაზიანებელი აღმოჩნდა, ვიდრე საუკუნეების უყურადღებობა.

🗿 რა ვნახოთ ახლოს

ტაძრები რაჭაში იშვიათად დგას მარტო. ნიკორწმინდიდან ფეხით მისვლა შეიძლება უდაბნოსა და საკინულეს გამოქვაბულებამდე, სადაც თაღოვანი წყარო და ყინულის მღვიმეა. ხოტევის ეკლესიის გვერდით ხოტევის ციხე დგას. ბარაკონიდან მდინარის გაღმა მინდაციხის ნანგრევები ჩანს.

ასევე ღირს იმის გაგება, რატომ დგას ტაძრები სწორედ იქ, სადაც დგანან. შეხედეთ ზემოთ მოცემულ რუკას: ისინი მდინარეთა ხეობებს უკავშირდება, რადგან ხეობები ერთადერთი ადგილია, სადაც მთაში ადამიანები ცხოვრობენ. ბარაკონი რიონისა და ლუხუნის შესართავთან, ზემო კრიხი კრიხულის ნაპირზე, ცხეთის ეკლესია ლაჯანურის ხეობის თავზე, მაქსიმე აღმსარებელი ცხენისწყლის თავზე. ერთადერთი გამონაკლისი ხვამლის ეკლესიაა მწვერვალზე, და ის სწორედ სამთავრო იყო და არა სასოფლო. ამ გეოგრაფიაზე ცალკე გვაქვს გზამკვლევი რაჭა-ლეჩხუმის მდინარეებზე.

ვინც რაჭაში პირველად ჩამოდის, ტაძრებს ჩვეულებრივ ხვანჭკარის ღვინის დეგუსტაციას უთავსებს: ვენახები იმავე ხეობებშია, სადაც ეკლესიები. რეგიონის ზოგადი მიმოხილვა კურორტებით, სამზარეულოთი და ისტორიით, სტატიაში რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი.

რაჭის ეკლესიები ერთი ისტორიის თავებია: 1010 წელს დაარსდა საერისთავო, გაჩნდა ტაძრები, მონღოლებმა ყველაფერი გაწყვიტეს, XVIII საუკუნემ ხელახლა ააშენა, XIX-მ გადააკეთა, XX-მ დაივიწყა, XXI კი ხელახლა აღმოაჩენს. ნიკორწმინდა და ბარაკონი ყველა რუკაზეა, დანარჩენი თოთხმეტი კი ელოდება. და სწორედ იქ, სადაც ტურისტული ავტობუსები არ დადის, ჩვეულებრივ ყველაზე საინტერესო აღმოჩნდება ხოლმე: დათვი საკურთხევლის კედელზე, მაგალითად, მთელი დღის გზას ნამდვილად ღირს.

ყოფილხართ რაჭის ტაძრებში? მოგვიყევით კომენტარებში Madloba-ზე: რომელი ნახეთ და რომელი დაგამახსოვრდათ.

ინფორმაცია განახლებულია 2026 წლის ივლისისთვის. ნაწილი ტაძრებისა მოქმედია, ნაწილი ნანგრევებშია და რესტავრაციას საჭიროებს. მთის სოფლებში მისასვლელი გზების მდგომარეობა სეზონზეა დამოკიდებული, გამგზავრებამდე ადგილზე დააზუსტეთ.

ასევე წაიკითხეთ

• ორი გამოქვაბული რაჭაში: უდაბნო და საყინულე სოფელ ნიკორწმინდაში
• ნათლისმცემლის მონასტერი გარეჯში: ისტორია, ფრესკები, მარშრუტი
• ილია მართლის ეკლესია წყვარიჩამიაში: ისტორია, მიმოხილვა
• ბახმაროს ხის ეკლესია: ისტორია, მშენებლობის თარიღი და პრაქტიკული მარშრუტი
• იმერეთის სოფლის სიწმინდეები: გზამკვლევი რეგიონის პატარა ეკლესიებსა და მონასტრებზე