💧 გზამკვლევი რაჭა-ლეჩხუმის მდინარეებზე, ჩანჩქერებსა და ტბებზე: როგორ არის მოწყობილი რეგიონის წყალი

რაჭა-ლეჩხუმის მდინარეები რიონის აუზს ქმნიან: თავად რიონი და მისი შენაკადები, რომელთაგან ყველაზე დიდია ცხენისწყალი, ლუხუნი, ლაჯანურა, რიცეულა და საკაურა (მარჯვენა), შარეულა, ჯეჯორა, ჭანჭახი, ღარულა, კრიხულა და ზნაკურა (მარცხენა). რეგიონის თითქმის მთელი წყალი ადრე თუ გვიან რიონში ხვდება და მასთან ერთად შავი ზღვისკენ მიდის.

მოწყობილია მარტივად. რეგიონი ცენტრალური კავკასიონის სამხრეთ ფერდობზეა, რელიეფის საშუალო სიმაღლე დაახლოებით 1750 მეტრია. ზემოთ მყინვარები, ქვემოთ კირქვის ქვაბული, ქედებს შორის მოქცეული. წყალი მყინვარებიდან ჩამოდის, კირქვას ჭრის, და სადაც განსაკუთრებით მკვეთრად ჭრის, იქ ვიწრო კლდეკარები და ჩანჩქერები რჩება. თითქმის ყველაფერი, რისი ნახვაც აქ ჩამოდიან, ერთი პროცესის შედეგია, მილიონობით წელზე გაწელილის.

შემდეგ თანმიმდევრობით: ჯერ თავად მდინარეები, მერე ის, რაც მათ ლანდშაფტს დამართეს.

💧 რიონი: მთავარი მდინარე და მისი ციფრები

რიონი საქართველოში სიგრძით მეორე მდინარეა: 327 კილომეტრი, აუზის ფართობი 13 400 კმ². სათავე კავკასიონის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მთა ფასისმთაზე, 2960 მეტრის სიმაღლეზე. შავ ზღვას ფოთთან უერთდება. რაჭა-ლეჩხუმის ფარგლებში მასზე დაახლოებით 130 კილომეტრი კალაპოტი მოდის, ანუ მდინარის თითქმის ნახევარი რეგიონის ტერიტორიაა.

ხასიათი გზაში იცვლება. სათავიდან სოფელ გლოლამდე რიონი სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ მიედინება განიერ, ღრმა ხეობაში, რომელიც ზოფხიტურას შესართავამდე ტროგულია, ანუ ძველი მყინვარის გამოხნული, განიერი ჭალითა და დატოტვილი კალაპოტით. საგლოლოს ქვემოთ ხეობა ვიწროვდება, მდინარე ჯერ სამხრეთისკენ, მერე სამხრეთ-დასავლეთისკენ უხვევს ღრმა ხეობაში. ონთან დასავლეთისკენ ბრუნდება და სოფელ ალპანამდე მიედინება: აქ ხეობა ისევ განიერია, ფართო ჭალით, რომელიც წყალდიდობისას თითქმის მთლიანად იტბორება, მდინარე იტოტება და კუნძულებს ქმნის. ნაპირებზე ჩანს ტერასები 2-3-დან 20-35 მეტრამდე სიმაღლის.

ციფრები მდინარის ხასიათს აღწერებზე უკეთ ხსნიან. გლოლასთან საშუალო ხარჯი 27,3 მ³/წმ-ია, ქუთაისთან უკვე 134, საკოჩიკიძესთან 406. მაქსიმუმები მინიმუმებს ოცჯერ და მეტჯერ აღემატება: გლოლასთან 16-დან 345 მ³/წმ-მდე. წელიწადში რიონი შავ ზღვას დაახლოებით 12,9 კმ³ წყალს აძლევს. ჩამონადენი სეზონების მიხედვით ასე ნაწილდება: გაზაფხული 38,8%, ზაფხული 28,5%, შემოდგომა 18,4%, ზამთარი 14,3%. კვება შერეულია, და მყინვარებზე სულ რაღაც 4,6% მოდის, ყველაზე მეტი კი მიწისქვეშა წყლებზე, 34,7%, და წვიმაზე, 32,5%.

რიონზე დგას ონი, ამბროლაური, ქუთაისი, სამტრედია და ფოთი. თავად მდინარეზე მუშაობს რიონჰესი, ორი გუმათჰესი და ვარციხეჰესი, შენაკადებზე, ლაჯანურჰესი, შაორჰესი და ტყიბულჰესი. ზემო რიონი რაჭაში საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი საჯომარდო მონაკვეთია, სწორედ ვიწრო, ღრმა ზემო კალაპოტის გამო.

კიდევ ერთი კონტექსტი: რიონის ანტიკური სახელი ფასისია. მდინარე კოლხეთის სამეფოს ხერხემალი იყო, იმ კოლხეთისა, სადაც არგონავტები მიცურავდნენ. ამაზე მეტი წერია სტატიაში რაჭა და იმერეთი ოქროს საწმისის კვალდაკვალ.

🌊 შენაკადები: საცნობარო ცხრილი

შენაკადი მდინარეს ან მარჯვნიდან უერთდება, ან მარცხნიდან, თუ დინების მიმართულებით ვიყურებით. რიონი რაჭა-ლეჩხუმის საზღვრებში ამას იკრებს.

ღარულას, ნოწარულას, ჩვეშურას, ზოფხიტურას, ზნაკურას, ხეორისა და ხელედულას სიგრძეები ღია წყაროებში თანმიმდევრულად არ არის დაფიქსირებული, ამიტომ ცხრილში არ შევიტანე, გამოგონილი ციფრების ნაცვლად.

🐎 ცხენისწყალი: რეგიონის მეორე მდინარე

ცხენისწყალი რიონის ყველაზე გრძელი შენაკადია: 176 კილომეტრი, აუზი 2120 კმ², სათავე სვანეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, ფასისმთის მწვერვალის დასავლეთით, 2710 მეტრზე. რიონს მარჯვნიდან უერთდება სოფელ საჯავახოსთან, ანუ უკვე რაჭა-ლეჩხუმის გარეთ, რეგიონში კი ტრანზიტულად გაივლის. შესართავთან საშუალო ხარჯი 90,4 მ³/წმ-ია, წელიწადში ცხენისწყალი რიონს დაახლოებით 2,84 კმ³ წყალს გადასცემს. მასზე დგას ცაგერი, ლეჩხუმის ადმინისტრაციული ცენტრი.

არის ხელოვნური დეტალიც: ცხენისწყლის ჩამონადენის ნაწილი არხითა და გვირაბით ლაჯანურაში გადააქვთ ლაჯანურჰესისთვის, ამისთვის ცაგერთან კაშხალია აშენებული. ლაჯანურის წყალსაცავი სოფელ სურმუშთან დევს: სიგრძე 3,2 კმ, მაქსიმალური სიღრმე 70 მეტრი, მოცულობა დაახლოებით 50 მლნ მ³.

რიონთან ერთად ცხენისწყალი სწორედ იმას აკეთებს, რის გამოც რეგიონში ჩამოდიან: ორივე კირქვის ქედებს ჭრის და ვიწრო, ღრმა კლდეკარებს ქმნის. ყველაზე ცნობილია ხიდიკარი, ალპანა-ტვიში, მური და სარეწკელა. სწორედ ეს კლდეკარები განსაზღვრავს, როგორ გამოიყურება რაჭა-ლეჩხუმი გზიდან, და არა საღეჭი ღია ბარათის ხედები.

❄️ საიდან მოდის წყალი: მყინვარები

კითხვა, რომელსაც იშვიათად სვამენ, თუმცა სწორედ ის ხსნის, რატომ არის აქ ამდენი წყალი. რიონის აუზში 73 მყინვარია, საერთო ფართობით დაახლოებით 60 კმ². ძირითადად კავკასიონის წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ ფერდობზეა, 3300-3400 მეტრზე ზემოთ, პლუს რამდენიმე მცირე შოდა-კედელასა და ლეჩხუმის ქედებზე.

მსხვილი მყინვარები: კირტიშო, ედენა, ზოფხიტო, ლაბოდა, ხვარგულა, ბოყო, ბუბა, თბილისა. თითოეული 2 კმ²-ზე დიდია, სიგრძით 3-5 კილომეტრი, ყველა ხეობის ტიპისაა. წყლის პიკი გაზაფხულსა და ზაფხულზე მოდის, დნობის დროს, ზამთარში წყალმცირობაა, შემოდგომაზე წვიმის წყალმოვარდნები. ეს სქემა მთელ აუზზე მუშაობს, და სწორედ ის ხსნის, რატომ გამოიყურება ერთი და იგივე ჩანჩქერი მაისსა და სექტემბერში სრულიად სხვანაირად.

💦 ჩანჩქერები: რაც წყალმა ამოჭრა

რეგიონის ჩანჩქერები სწორედ რიონისა და ცხენისწყლის შენაკადებზე დგას.

გვირიშის ჩანჩქერი ლეჩხუმის მთებშია, სოფელ ქვედა-გვირიშთან, ცაგერის მუნიციპალიტეტში. წყალი მაღალი კლდიდან ხეობაში ეშვება და ქვის ქვაბულში პატარა ტბორს ქმნის, თავად ჩანჩქერის თავზე კი შუშის სადამკვირვებლო ბაქანია, დაახლოებით 625 მეტრზე. შესვლა უფასოა, პარკინგიც, ტერასაზე ერთი სკამია. მიმოხილვების მიხედვით, მისასვლელი გზა ცუდ მდგომარეობაშია, თუმცა მსუბუქი ავტომობილი გადის, ბაქანზე კი ქარია.

რაჩხას ჩანჩქერი ცაგერის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ისუნდერის გზაზე.

სიყვარულის ჩანჩქერი ამბროლაურის შესასვლელთან, გურგენიანის ქუჩაზე, დაახლოებით 560 მეტრზე. წყალი გამოდის ხავსით დაფარულ კლდეში არსებული ღიობიდან, რომელიც გულის ფორმისაა, აქედან სახელიც. რეგიონის ყველაზე ხელმისაწვდომი ჩანჩქერი: ფეხით სიარული თითქმის არ სჭირდება.

ვერძისტავას ჩანჩქერი სოფელ ტვიშთან, ჭკუმის ჩანჩქერი კი ცაგერის მუნიციპალიტეტში, ამავე სახელწოდების სოფელთან.

და ბოლოს ერთი, რომელიც კატალოგში ჯერ არ არის. ზნაკვის ჩანჩქერი დგას მდინარე ზნაკურაზე, რიონის მარცხენა შენაკადზე, სოფელ ზნაკვასთან ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში, ქალაქიდან დაახლოებით 10 კილომეტრში. სოფელი 850 მეტრზეა. ადგილობრივები მას ზნაკვას დიდ ჩანჩქერს ეძახიან, და ხეობაში ის ერთადერთი არ არის. მისასვლელი წერტილი დაახლოებით 42.5112, 43.0726, მაგრამ მონიშნული ბილიკი არ არსებობს, და თვით პროფილური გზამკვლევებიც კი გირჩევენ, გზა სოფელში დააზუსტოთ. სიყვარულის ჩანჩქერს ნუ აურევთ: ისინი სხვადასხვა ადგილია, ერთმანეთისგან დაახლოებით 10 კილომეტრში.

🏞️ ტბები: ორი სხვადასხვა ტიპი

რეგიონის ტბები ორ ჯგუფად იყოფა, და მათი აღრევა არ ღირს.

პირველი, მაღალმთიანი მყინვარული. უძირო 2800 მეტრზე დევს, მარშრუტი შოვიდან ან გლოლადან მიდის და სრულფასოვან სალაშქრო დღეს მოითხოვს. მრავალძალი, ცნობილი როგორც ჭოლევი, ამავე სახელწოდების სოფელთან დგას ონის მუნიციპალიტეტში. კულბაკის ტბები ლეჩხუმის მთებშია დამალული, სოფელ ქულბაქთან, ზუბის ციხის მეზობლად.

მეორე, ხელოვნური. შაორის წყალსაცავი 1100-1200 მეტრზე რაჭის ყველაზე დიდი ხელოვნური წყალსატევია, გაჩნდა მას შემდეგ, რაც მდინარე შაორი გადაკეტეს. ფართობი 9,2 კმ², სიგრძე 7,1 კმ, მაქსიმალური სიღრმე 14,5 მეტრი. შემოდგომასა და ზამთარში აქ არეკვლებისთვის ჩამოდიან: ფერადი ტყე და დათოვლილი მწვერვალები წყალში.

ცალკე აღრევა, რომლის შესახებაც წინასწარ ღირს ცოდნა: სოფელ მრავალძალთან არის კარსტული ტბაც, გულის ფორმის, რომელსაც ადგილობრივები ასევე სიყვარულის ტბას ეძახიან. ამბროლაურთან მდებარე სიყვარულის ჩანჩქერთან მას კავშირი არ აქვს. ორი სხვადასხვა ობიექტი ერთნაირი რომანტიკული მეტსახელით, ერთ რეგიონში.

🕳️ კარსტი: რატომ არის აქ ამდენი მღვიმე

რაჭა-ლეჩხუმის ქვაბული ოლიგოცენური და მიოცენური ნალექებითაა აგებული: თიხები, ქვიშაქვები, კონგლომერატები და კირქვები. კირქვას წყალი ხსნის, და გამოდის კარსტი, ანუ მღვიმეები, ძაბრები, მიწისქვეშა სიღრუეები და ჭები. კარსტული ფორმები რაჭის ქედზე, ხვამლის მასივსა და მდინარეების ჭანჭახისა და ჯეჯორის ხეობებშია თავმოყრილი.

აქედან მოდის ობიექტებიც: საკინულეს მღვიმე ნიკორწმინდიდან სამ კილომეტრში, უშოლთა რაჭის ქედზე, საყინულე ჭა სხვავა, სადაც ყინული სიცხეშიც ძევს. თავად ხვამლის მასივზე არის კარსტული ჭა თეკენეთი, 16 მეტრი სიღრმის, 1620 მეტრზე, და „ღვთის საყინულე" 1700 მეტრზე, სადაც ლოლუები ზაფხულის შუაგულშიც ჩნდება.

ქედი ლაბეჭინა ქვაბულს შუაზე ყოფს: დასავლეთით ლეჩხუმი, აღმოსავლეთით რაჭა. ეს ფორმალობა არ არის, ამ დაყოფით რეგიონში დღემდე ორიენტირდებიან.

🗿 რა ვნახოთ ახლოს

წყლის თემა ლოგიკურად ერწყმის იმას, რაც ნაპირებზე დგას. სოფელ ცესთან, რიონისა და ლუხუნის შესართავთან, არის ბარაკონის ტაძარი, ხოლო ახლოს, XI საუკუნის ნიკორწმინდის საკათედრო ტაძარი ქვის ჩუქურთმით. ნიკორწმინდის გვერდით, უდაბნოსა და საკინულეს გამოქვაბულები თაღოვანი წყაროთი. ლეჩხუმის რაიონში დგას საირმის სვეტები, კლდოვანი კომპლექსი ამბროლაურიდან 35 კილომეტრში.

და ვენახები: ისინი რიონისა და მისი შენაკადების გასწვრივ შემთხვევით არ დგას. მარჯვენა ნაპირზე ვაზი სამხრეთ-დასავლეთის ფერდობებსა და მეტ სინათლეს იღებს, ამიტომ სწორედ იქ, სოფლებში ბუგეული, ხვანჭკარა, ჭყვიში, 500-800 მეტრზე, იზრდება ყურძენი ხვანჭკარის ღვინისთვის. მდინარის გეოგრაფია პირდაპირ განსაზღვრავს, სად იქნება კარგი ღვინო.

რეგიონის ზოგადი მიმოხილვა კურორტებით, ციხეებითა და სამზარეულოთი, სტატიაში რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი.

რაჭა-ლეჩხუმის ბუნების გაგება უფრო მარტივია, ვიდრე ჩანს: არის რიონი, არის 73 მყინვარი, რომლებიც მას კვებავს, და არის კირქვა, რომელსაც ეს წყალი უკვე მილიონობით წელია ჭრის. დანარჩენი ყველაფერი, ჩანჩქერები, კლდეკარები, მღვიმეები, კარსტული ჭები, შედეგია. თუ ამ სქემას თავში გექნებათ, რეგიონი წყვეტს რუკაზე მიმოფანტული წერტილების კრებულად ყოფნას და ერთ სისტემად იქცევა, რომელზეც აზრიანად შეიძლება მოგზაურობა.

ყოფილხართ რაჭა-ლეჩხუმში? მოგვიყევით კომენტარებში Madloba-ზე: რომელი მდინარეები და ჩანჩქერები მოასწარით და რომელ სეზონზე, სავსე თუ დამშრალი.

ინფორმაცია განახლებულია 2026 წლის ივლისისთვის. წყლის დონე მდინარეებსა და ჩანჩქერებში სეზონის მიხედვით მკვეთრად იცვლება: პიკი გაზაფხულსა და ზაფხულის დასაწყისში, წყალმცირობა ზამთარში. ზოგიერთი შენაკადის სიგრძე წყაროებში განსხვავდება ან საერთოდ არ არის დაფიქსირებული, რაც ცხრილში აღნიშნულია.

ასევე წაიკითხეთ

• მრავალძალის ტბა: გულის ფორმა, რაჭის ხედები და ბილიკები მთაში
• პალიასტომის ტბა: ფაზისის ისტორია და დასვენება ფოთში ოჯახთან
• მჭიშთა საქართველოში: მიწისქვეშა მდინარე და მღვიმის გალერეა
• რიონის სათავეებთან: 2-დღიანი ლაშქრობა რაჭა-ლეჩხუმში
• სურამის ჩანჩქერი სოფელ ბიჯნისში: სად მდებარეობს და რა ვიცით მასზე