🏰 მძოვრეთის ციხე-დარბაზი სოფელ ორთუბანში: როგორ იქცა ციციშვილების რეზიდენცია დედათა მონასტრად
🏰 ორთუბნის მონასტერი: მთავარი
მოქმედი დედათა მონასტერი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ორთუბანში, განთავსებული მძოვრეთის ციხე-დარბაზში. XVII-XVIII საუკუნეების კომპლექსი მაშინ გაჩნდა, როცა ფანასკერტელ-ციციშვილებმა აქ გადმოიტანეს თავიანთი სამფლობელოს ცენტრი. დღეს ყოფილი სათავადო რეზიდენციის გალავანში სამონაზვნო თემი ცხოვრობს.
ორთუბნის დედათა მონასტერი მოქმედი სავანეა შიდა ქართლის ქარელის მუნიციპალიტეტში, რომელიც მძოვრეთის ციხე-დარბაზს იკავებს ამავე სოფელში. დარბაზი ქართული საცხოვრებელი სახლის ტიპია, აქ კი ასე მთელ გამაგრებულ კომპლექსს უწოდებენ, გალავნით, ტაძრითა და კოშკით.
ადგილი თითქმის ყველას აბნევს, ვინც მას ინტერნეტში ეძებს, რადგან ნახევარ კილომეტრში მეორე მძოვრეთი დგას: მთაზე მდგარი ციხე მამათა მონასტრით. დავიწყოთ მათი გარჩევით, შემდეგ კი თავად ისტორია მოვა.
⚠️ ორი მძოვრეთი: რატომ ერევათ ისინი მუდმივად
ორივე ობიექტს ერთი სახელი ჰქვია, ერთ ხეობაში დგას და ერთ სოფელს განეკუთვნება. შემდეგ იწყება განსხვავებები.
ციხე მთაზე. შუა საუკუნეების სიმაგრე კოშკითა და გალავნით სოფლის ზემოთ არსებულ სიმაღლეზე. მასთან მოქმედებს მამათა მონასტერი. ამ ობიექტზე ჩვენ ცალკე მასალა გვაქვს, მძოვრეთი და ძამის ციხე, სადაც X საუკუნის სამთვიანი ალყის ისტორიაცაა განხილული.
ციხე-დარბაზი თავად სოფელში. XVII-XVIII საუკუნეების კომპლექსი, აგებული უკვე სხვა ეპოქაში და სხვა მიზეზით. აქ დედათა სავანეა. სწორედ ამაზეა ეს სტატია.
მათ შორის მანძილი კილომეტრზე ნაკლებია, სხვაობა კი ექვს-შვიდი საუკუნისა. თუ წყაროში XVII საუკუნე, ციციშვილები და დედათა მონასტერი ფიგურირებს, საუბარია მეორე ობიექტზე.
🏛️ როგორ აღმოჩნდა სათავადო რეზიდენცია სოფელში
იმის გასაგებად, რატომ დგას პატარა სოფელში ასეთი მასშტაბის გამაგრებული კომპლექსი, უნდა ვნახოთ, ვის ეკუთვნოდა ის.
XIV საუკუნეში ამ მიწებს ფლობდა გამრეკელი, კახას ძე, და მისი მემკვიდრეები. XVI-XVII საუკუნეებში აქ მოვიდნენ ფანასკერტელ-ციციშვილები და თავიანთი რეზიდენცია სამწევრისიდან გადმოიტანეს. მძოვრეთი მათი სათავადოს, ანუ სამთავრო სამფლობელოს, პოლიტიკურ ცენტრად იქცა.
სწორედ ამ გადმოტანას უკავშირდება დღევანდელი კომპლექსის გაჩენა. დარბაზი მონასტრად კი არ აშენდა, არამედ გავლენიანი საგვარეულოს რეზიდენციად, რომელსაც თავდაცვის ტარებაც შეეძლო.
შემდეგ ისტორია დაღმართზე მიდის. XVIII საუკუნიდან ქალაქის სტატუსი ქვეითდება, და დოკუმენტებში ის „მცირე ქალაქად“ იწოდება. XIX საუკუნეში ციციშვილები ამ ადგილს ტოვებენ, და ქალაქიც საბოლოოდ წყვეტს არსებობას. დარჩა სოფელი, გალავანი და ტაძარი.
ციციშვილების საგვარეულოს უკავშირდება ქართული კულტურისთვის ორი შესამჩნევი ფიგურა: ზაზა ფანასკერტელ-ციციშვილი, სამედიცინო კრებულ „კარაბადინის“ ავტორი, და ნოდარ ციციშვილი, „ვეფხისტყაოსნის“ ერთ-ერთი ინტერპოლატორი. მათი მოღვაწეობა მძოვრეთს, როგორც წიგნიერების ცენტრს, უკავშირდება.
⛪ რა დგას გალავნის მიღმა
დარბაზი ფერდობის ძირას გრძელ მონაკვეთს იკავებს და თავდაპირველად მთელ პერიმეტრზე გალავანი ჰქონდა შემოვლებული. დღეს მთლიანად შემორჩენილია ჩრდილოეთის ნაწილი, აღმოსავლეთი და დასავლეთი კი ნაწილობრივ.
ტაძარი. დარბაზული ტიპის ეკლესია, ნატეხი ქვით ნაგები. საკურთხეველი გამოყოფილია მასიური კანკელით, რაც სოფლის ტაძრისთვის შესამჩნევი დეტალია. შენობას XVII საუკუნით ათარიღებენ.
სამრეკლო. მიშენებულია ტაძრის დასავლეთ კედელზე. აქ წყაროები იშლება: პუბლიკაციების ნაწილი XVIII საუკუნის მეორე ნახევრის სამსართულიან მინაშენზე საუბრობს, ნაწილი კი შვიდსართულიან სამრეკლო კოშკზე. მნახველები უფრო ხშირად სწორედ მაღალ კოშკს აღწერენ, თუმცა დადასტურებულ ციფრს ვერ მოვიყვან.
ტაძრის სახელწოდება. წყაროების უმრავლესობა მას ღვთისმშობლის შობის ეკლესიად მოიხსენიებს. გვხვდება მიძინების ვარიანტიც. სხვაობა გასათვალისწინებელია, თუ სხვადასხვა გზამკვლევს შეადარებთ.
საცხოვრებელი კორპუსი და სამეურნეო ნაგებობათა ნაშთები კომპლექსს ავსებს. მათზე კარგად იკითხება, რომ ეს რეზიდენცია იყო და არა თავიდანვე მონასტერი.
🌿 სავანე დღეს
მონასტერი მოქმედია, დაფუძნებულია მიტროპოლიტ იობის (აქიაშვილი) ლოცვა-კურთხევით, რომელიც ეპარქიას განაგებს, სადაც ძამის ხეობა შედის.
აქაურ თემზე ქართულ პრესაში უპირველესად ერთ რამეს წერენ: წინამძღვარმა ტერიტორია აყვავებულ ბაღად აქცია. იმ ადგილისთვის, სადაც საუკუნეების განმავლობაში მიტოვებული სათავადო სახლი იდგა, ეს ბოლო წლების მთავარი ცვლილებაა, და ის ზღურბლიდანვე ჩანს.
საღვთისმსახურო ცხოვრება ტიპიკონის მიხედვით მიმდინარეობს, ისევე როგორც ხეობის სხვა სავანეებში. ძამის ხეობა საერთოდ მონასტრებით არის გაჯერებული, და ადგილობრივები მას ხანდახან ათონს ადარებენ სავანეების სიმჭიდროვით.
ჩამოსულებმა უნდა გაითვალისწინონ ჩვეულებრივი სამონასტრო წესრიგი: დახურული ტანსაცმელი, თავსაფარი ქალბატონებისთვის, გადაღება შეთანხმებით. მნახველებისთვის განრიგი ჯობია წინასწარ დააზუსტოთ, განსაკუთრებით მარხვის დღეებში.
🚗 როგორ მივიდეთ ორთუბანში
საორიენტაციო ქალაქია ქარელი თბილისი-გორი-ხაშურის ტრასაზე. იქიდან სოფლამდე დაახლოებით თოთხმეტი კილომეტრია ძამის ხეობის სიღრმეში. სოფელი მდინარის მარჯვენა ნაპირზე დგას, თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ მთისწინეთში, დაახლოებით 850 მეტრის სიმაღლეზე.
თავად ორთუბანი პაწაწინაა: 2014 წლის აღწერით აქ 72 კაცი ირიცხებოდა.
მონასტერი იმით არის მოსახერხებელი, რომ თავად სოფელში, გზის პირას დგას, და მასთან ფეხით ასვლა არ სჭირდება. ეს განასხვავებს მას მთაზე მდგარი ციხისგან, სადაც აღმართში უნდა იაროთ.
ხეობაში საზოგადოებრივი ტრანსპორტი თითქმის არ დადის. საჭიროა საკუთარი მანქანა ან შეთანხმება ქარელელებთან. წვიმების შემდეგ გზა მძიმდება, ამიტომ საფარის მდგომარეობა ჯობია წინასწარ დააზუსტოთ.
🧭 სად დარჩეთ და რა არის ახლოს
ღამის გათევა ლოგიკურია გორში ან ქარელში: თავად ხეობაში საცხოვრებელი პრაქტიკულად არ არის.
ყოფილხართ ორთუბანში? დატოვეთ გამოხმაურება Madloba-ზე: მოგვწერეთ, მოახერხეთ თუ არა ტაძარში შესვლა, რა მდგომარეობაში იყო გზა და ღირს თუ არა მონასტრის გაერთიანება მთაზე ციხემდე ასვლასთან.
ინფორმაცია აქტუალურია 2026 წლის ივლისისთვის. მოქმედი სავანის მონახულების წესი და ხეობაში გზის მდგომარეობა იცვლება, გამგზავრებამდე დააზუსტეთ პირობები ადგილზე.
❓ ხშირად დასმული შეკითხვები
💬 საქართველოში, შიდა ქართლში, ქარელის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ორთუბანში, მდინარე ძამის ხეობაში. ქალაქ ქარელიდან დაახლოებით თოთხმეტი კილომეტრი, მდინარის მარჯვენა ნაპირზე, დაახლოებით 850 მეტრის სიმაღლეზე.
💬 ეს სხვადასხვა ობიექტია ერთმანეთისგან ნახევარ კილომეტრში. სოფლის ზემოთ, მთაზე, დგას შუა საუკუნეების ციხე მამათა მონასტრით. თავად სოფელში კი XVII-XVIII საუკუნეების ციხე-დარბაზია დედათა სავანით. საერთო მათ მხოლოდ სახელი მძოვრეთი აქვთ, ისტორიული ქალაქისგან დარჩენილი.
💬 გამაგრებული საცხოვრებელი კომპლექსი. აქ ის მაშინ გაჩნდა, როცა ფანასკერტელ-ციციშვილებმა რეზიდენცია სამწევრისიდან გადმოიტანეს და მძოვრეთი თავიანთი სამფლობელოს პოლიტიკურ ცენტრად აქციეს. მონასტერი ადგილი მნიშვნელოვნად მოგვიანებით გახდა.
💬 წყაროების უმრავლესობა მას ღვთისმშობლის შობის ეკლესიად მოიხსენიებს, გვხვდება მიძინების ვარიანტიც. შენობა დარბაზული ტიპისაა, ნატეხი ქვით ნაგები, საკურთხეველი მასიური კანკელით არის გამოყოფილი.
💬 ის ტაძრის დასავლეთ კედელზეა მიშენებული. წყაროები იშლება: ერთნი XVIII საუკუნის მეორე ნახევრის სამსართულიან მინაშენს აღწერენ, სხვები შვიდსართულიან კოშკს. დადასტურებული ერთიანი ციფრი არ არსებობს.
💬 სოფელი მცირეა: 2014 წლის აღწერით მასში 72 კაცი ცხოვრობდა. დგას ძამის მარჯვენა ნაპირზე, თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ მთისწინეთში. ოდესღაც აქ ქალაქი იყო, რომელიც XVIII საუკუნეში მცირე ქალაქად ჩამოაქვეითეს, XIX საუკუნეში კი მან არსებობა შეწყვიტა.
💬 სათავადო საგვარეულო, რომელმაც XVI-XVII საუკუნეებში აქ გადმოიტანა თავისი სამფლობელოს ცენტრი. მას უკავშირდება ზაზა ფანასკერტელ-ციციშვილი, სამედიცინო კრებულ „კარაბადინის“ ავტორი, და ნოდარ ციციშვილი, „ვეფხისტყაოსნის“ ერთ-ერთი ინტერპოლატორი.
💬 სავანე მოქმედია, ამიტომ მოქმედებს ჩვეულებრივი სამონასტრო წესრიგი: დახურული ტანსაცმელი, თავსაფარი ქალბატონებისთვის, გადაღება შეთანხმებით. მარხვის დღეებში და მსახურების დროს წვდომის წესი შეიძლება შეიცვალოს, ჯობია წინასწარ დააზუსტოთ.
💬 ქარელიდან დაახლოებით თოთხმეტი კილომეტრი ძამის ხეობის სიღრმეში. მონასტერი თავად სოფელში, გზის პირას დგას, ფეხით ასვლა არ სჭირდება, მთაზე მდგარი ციხისგან განსხვავებით. საზოგადოებრივი ტრანსპორტი თითქმის არ დადის, საჭიროა მანქანა ან შეთანხმება ადგილობრივებთან.
💬 ციხე და მამათა მონასტერი მძოვრეთი მთაზე, შატბერდის მონასტერი, ხონძის სავანე, ხეობის ზემოთ კი ბატეთის მეწყრული ტბა. ხეობა ძეგლებით არის გაჯერებული, და მოგზაურობა ლოგიკურია დღედ დაიგეგმოს და არა ერთ წერტილამდე გასვლად.
1 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში