🏰 რას იცავდა უზნარიანის ციხე თორის ხეობაში და საიდან მოდის მისი სახელი
🏰 უზნარიანის ციხე: მთავარი
ადრეშუასაუკუნეების სიმაგრე კლდეზე, დაბა წაღვერის ზემოთ, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში. კოშკი კლდეს მიჯრით ადგას და მასთან ერთად ერთ მთლიან კონსტრუქციას ქმნის. ციხეს კონტროლის ქვეშ ჰქონდა გზა, რომელიც ბორჯომიდან გუჯარეთის ხეობაში შედის, და სასიგნალო ჯაჭვის პირველი რგოლი იყო, რომელიც გორის ციხეზე იკვრებოდა.
უზნარიანის ციხე დგას დაბა წაღვერის ზემოთ, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, კლდეზე, მდინარე გუჯარეთისწყლის მარჯვნივ. ძველ ტექსტებში ამ მდინარეს თორი ჰქვია, მისივე სახელით არის ცნობილი მთელი ხეობა.
უზნარიანზე ჩვეულებრივ ერთსა და იმავეს წერენ: კლდეში შეზრდილი, პირქუში იერით, ისტორია უცნობი. ისტორია სწორედ რომ ცნობილია, უბრალოდ ის გზამკვლევებში კი არა, ვახუშტი ბატონიშვილის, სერგი მაკალათიასა და დევი ბერძენიშვილის ნაშრომებში დევს. იქ კი არის გასაგები სამხედრო ფუნქციაც, არქეოლოგიური აღმოჩენებიც და სახელის ირგვლივ დავაც, რომელიც ათწლეულებია გრძელდება.
🗺️ სად დგას ციხე და რომელ გზას გადმოსცქერის
ბორჯომის ხეობა ისტორიული თორია. შუა საუკუნეებში მასზე ორი გზა გადიოდა: ერთი მტკვრის ხეობით სამცხიდან ქართლში, მეორე ცხრაწყაროს უღელტეხილით სამცხე-ჯავახეთიდან თრიალეთისკენ. ორივე ქვეყნის სიღრმეში მიდიოდა, შიდა ქართლისკენ, სადაც სამეფოს პოლიტიკური და ეკონომიკური ცენტრები იდგა.
უზნარიანი კლდეზე, მიუვალ ადგილას ზის და გადმოსცქერის გზას, რომელიც ბორჯომიდან წაღვერზე გუჯარეთის ხეობაში შედის, შემდეგ კი ხაშურსა და ქარელისკენ გადის. მარტივად რომ ვთქვათ, ციხე გუჯარეთის ხეობის მთავარი მოდარაჯე იყო: ამ გზით მის გვერდით შეუმჩნევლად გავლა შეუძლებელი იყო.
სერგი მაკალათია ბორჯომის ხეობის შესახებ ნაშრომში მთელი მხარის ამოცანას პირდაპირ აყალიბებდა: სამხრეთი საზღვრის დაცვა და მოწინააღმდეგის შიდა ქართლში არშეშვება. ამისთვის სასაზღვრო კიდეს ციხე-კოშკებით ამაგრებდნენ, რომელთა ნაშთებიც დღემდე შემორჩა.
🔗 თორის ციხეთა ჯაჭვი: როგორ მუშაობდა სასიგნალო ხაზი
ცალკე აღებული კოშკი წაღვერის ზემოთ მოკრძალებულად გამოიყურება. აზრი მაშინ ჩნდება, როცა მთელ სისტემას შეხედავ.
მოწინააღმდეგე სამხრეთიდან, მტკვრის ხეობით შემოდიოდა. პირველად გზას აწყურის ციხე უღობავდა, სამცხისა და თორის საზღვარზე. შემდეგ მეციხოვნეები ერთმანეთს ნიშანს გადასცემდნენ და ციხეები ერთიან ხაზად ეწყობოდა. უზნარიანიდან ეს ხაზი ორ შტოდ იყოფოდა.
თორისა და გუჯარეთის ხეობით სიგნალი ყერძენზე მიდიოდა, იქიდან ალეწზე, შემდეგ სამწევრისსა და გორში. მეორე შტო გუჯარეთიდან ძამის ხეობაში გადადიოდა: თოთხამი, შემდეგ ორთუბნის ციხე, იგივე მზოვრეთი, შემდეგ იგივე სამწევრისი და გორი.
ორივე შტო გორის ციხეზე იკვრებოდა. ის ცენტრალურ კვანძად მუშაობდა და თბილისისკენ მიმავალ გზას იცავდა. გამოდის, რომ პატარა კოშკი წაღვერის ზემოთ იმ ჯაჭვის დასაწყისში იდგა, რომლითაც განგაში დედაქალაქამდე აღწევდა.
ნიკო ბერძენიშვილი აღნიშნავდა, რომ XII საუკუნეში თორი საქართველოს ერთ-ერთ ძლიერ სამხედრო ერთეულად ჩანს სხვა მსგავს ერთეულებს შორის. მხარეს თორელები ფლობდნენ, და მისი გამაგრებულობა შემთხვევითი კი არა, სასაზღვრო მდებარეობის შედეგი იყო.
შტო თორისა და გუჯარეთის ხეობით
შტო გუჯარეთითა და ძამის ხეობით
🗿 როგორ არის ციხე მოწყობილი
უზნარიანი კლდეს ეკვრის და მასთან ერთად ერთ მთლიანობას ქმნის. გზიდან ეს მთლიან მასივად იკითხება, აქედან მოდის მუდმივი „კლდეში შეზრდილი“ ყველა აღწერაში.
კომპლექსის მთავარი ნაწილი მძლავრი ზურგიანი კოშკია, რომელსაც მიჯრით აქვს მიშენებული გალავანი. კოშკი მიწიდან დაახლოებით რვა მეტრითაა აწეული, რაც ამ ტიპის სიმაგრეებისთვის ჩვეულებრივია. მისი ერთი მხარე, მთის კალთისკენ მიმართული, მომრგვალებულია, მეორე, მდინარისკენ მიქცეული, სწორი. სწორის დანახვა უფრო ძნელია: მის გვერდით მიწის დონე უფრო მაღალია.
წყობა ორ ნაწილს განსხვავებული აქვს. კოშკი ნაფლეთი ქვითაა ნაგები, კირით კარგად შედუღაბებული, გალავანი კი მცირე ზომის ქვებით. ნიშნები ადრეფეოდალურ ხანაზე მიუთითებს.
ციხეში შესვლა მხოლოდ ერთი მხრიდან, სამხრეთიდან, ვიწრო ბილიკით შეიძლება, რომელიც ტყის მხრიდან შემოდის. ეს რელიეფის თავისებურება კი არა, გათვლაა: მცირერიცხოვანი რაზმი ერთადერთი მისადგომის პირობებში გზაჯვარედინს საიმედოდ და მცირე ძალებით იცავდა.
📜 რას წერდა ციხეზე ვახუშტი ბატონიშვილი
ციხე მოხვდა ვახუშტი ბატონიშვილის „აღწერა სამეფოსი საქართველოსი“-ში. ის მას კიმოთესმანს ქვემოთ, თორის წყლის აღმოსავლეთ კიდეზე ათავსებს და მოკლედ ახასიათებს: „ფრიად მაგარი“.
კიმოთესმანს ამ მონაკვეთში თიმოთესუბანს უიგივებენ, მონასტერს, რომელიც წაღვერიდან სამ კილომეტრში, იმავე გუჯარეთისწყლის მარჯვენა ნაპირზე დგას. ფორმა „კიმოთესუბანი“ თავად მონასტრის აღწერებშიც გვხვდება, ასე რომ მიბმა საიმედოა: ის ათვლის წერტილს იძლევა და ადასტურებს, რომ საუბარია სწორედ ამ ციხეზე და არა მეზობელ რომელიმეზე.
ვახუშტის დახასიათებიდან კიდევ ერთი რამ გამომდინარეობს. XVIII საუკუნეში, როცა ის წერდა, უზნარიანი კვლავ სერიოზულ სიმაგრედ აღიქმებოდა. ესე იგი ციხე, აგებული ადრეფეოდალურ ხანაში, გვიან შუა საუკუნეებშიც საქმეში რჩებოდა.
🌿 უზანი თუ უზნაძე: საიდან მოდის სახელი
ეს სწორედ ის კითხვაა, რომელსაც მკითხველი ყველაზე ხშირად სვამს. პასუხი არსებობს, ოღონდ ერთი არა.
პირველი ვერსია, საგვარეულო. მას სერგი მაკალათია იზიარებდა. სამცხე-საათაბაგოს კათალიკოსის სამწყსოში მოხსენიებულია გვარი უზნაძე: მათ კალმახში ერიცხებოდათ მონასტერი და კარის ეკლესია. ლოგიკა ასეთია: თუ გვარი წარჩინებული იყო და ეკლესიას ფლობდა, შეიძლებოდა თავისივე სახელის ციხეც ჰქონოდა, „უზნის“ ან „უზნარიანის“.
შესაგებელი. ქეთევან კაპანაძე ამ ვერსიას განიხილავს და დაასკვნის, რომ ის ვარაუდად რჩება. არცერთი წყარო არ ადასტურებს, რომ უზნაძეები ციხეს ფლობდნენ. მონასტრისა და ეკლესიის ფლობა გვიან შუა საუკუნეებში უდავოა, ციხე კი მათ ქონებაში არ ჩანს. გარდა ამისა, უზნაძეები XIV-XVII საუკუნეების თავადთა სიებში ხვდებიან, უზნარიანი კი უფრო ადრე, ადრეფეოდალურ ხანაშია აგებული, რაზეც არქეოლოგიური მასალა მეტყველებს. იაკობ ახუაშვილი მათ სახაზინო აზნაურებს მიაკუთვნებს, ბორჯომის ტერიტორიაზე მოხსენიებულ გვარებში კი უზნაძეები საერთოდ არ ფიგურირებენ: მის ექვსტომეულში გვარი შიდა ქართლთანაა დაკავშირებული.
მეორე ვერსია, მცენარეული. დევი ბერძენიშვილი სახელს მცენარე უზანისგან გამოჰყავს. გრიგოლ ბერიძე ჯავახური დიალექტის სალექსიკონო მასალაში უზნს, იგივე უზანს, მოქნილ ხედ აღწერს: მისგან კარგი სახრეები გამოდის, ასევე ზეთს ხდიან და სამკურნალოდ იყენებენ.
შემდეგ გრამატიკა მუშაობს. ფუძეს „უზნ-“ ან „უზან-“ ერთვის სუფიქსი „-ნარ“, რომელიც მცენარის ფუძეს ერთვის და მისი გავრცელების ადგილს აღნიშნავს. შემდეგ ემატება „-იან“. გამოდის „უზნარიანი“, ანუ ადგილი, სადაც ბევრი უზანი ხარობს.
ამ ვერსიის სასარგებლოდ მეტყველებს იმავე ფუძის სხვა ტოპონიმებიც საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში: მთა უზნარი, უზნარიანის მთა საძოვრად. მცენარეებით სახელდება ქართულ ტოპონიმიკაში ჩვეულებრივი რამაა, ციხე კი, სახელდებული გვარით, რომელიც მისი აგებიდან რამდენიმე საუკუნის შემდეგ აღზევდა, ნაძალადევად გამოიყურება.
უზანის ზუსტი ბოტანიკური შესატყვისი სხვა ენებზე ცალსახა არ არის, ამიტომ აქ ის შეგნებულად არ არის ჩასმული: ბერიძის აღწერა ხის ნიშნებს იძლევა და არა სახეობის განსაზღვრებას.
🏺 რა იპოვეს ციხის ტერიტორიაზე
არქეოლოგიურმა სამუშაოებმა ის მოგვცა, რასაც სადარაჯო წერტილისგან ჩვეულებრივ არ ელიან: ჩვეულებრივი ყოფის კვალი.
ნაპოვნია ქვევრები, ღვინის დასაყენებელი ჭურჭელი, თუმცა არ არის გამორიცხული, რომ ნაწილი წყლისთვისაც გამოეყენებინათ. ნაპოვნია საოჯახო ნივთები. ნაპოვნია ხარო, საკვების შესანახი ორმო, ქვით და კირით ამოშენებული.
ეს ადგილის წარმოდგენას ცვლის. რაზმი უბრალოდ არ დარაჯობდა და მიდიოდა: აქ ცხოვრობდნენ, მარაგს ინახავდნენ, ღვინოს აყენებდნენ. გზაჯვარედინზე მდგარი და, ყველაფრით თუ ვიმსჯელებთ, თავის თავზე ხანგრძლივად მდგარი ციხისთვის ნაკრები ლოგიკურია.
🚗 როგორ მივიდეთ და რა არის ახლოს
წაღვერი ბორჯომიდან ბაკურიანში მიმავალ გზაზეა, დაახლოებით შუაში, ასე რომ აქ შემოსვლა მარტივია: ეს მიყრუებული კუთხე კი არა, დატვირთულ ტრასაზე მდგარი დაბაა. ბორჯომიდან სავალი მოკლეა, ბაკურიანიდანაც.
შემდეგ ფეხით ნაწილი იწყება. ციხე დაბის ზემოთ, კლდეზე დგას, ერთადერთი მისადგომი სამხრეთიდან, ვიწრო ბილიკით, ტყის მხრიდან. ასვლა მოკლეა, მაგრამ ბილიკით, საფეხურებისა და მოაჯირების გარეშე, ამიტომ ფეხსაცმელი ნორმალური სჭირდება, წვიმის შემდეგ კი ჯობია გადაიდოს.
ხელმისაწვდომობაზე პირდაპირ: ადგილი მასობრივ მონახულებაზე მორგებული არ არის. შემოღობვა არ არის, მარკირება არ არის, კედლები ძველია. პატარა ბავშვებთან ერთად თავად კოშკამდე ასვლა არ ღირს, თავად წაღვერი და ხეობის ხედები კი ნებისმიერს მოერგება.
სამ კილომეტრში, ხეობის სიღრმეში, დგას თიმოთესუბნის მონასტერი, სწორედ ის ორიენტირი, რომლითაც ვახუშტი ციხის მდებარეობას განსაზღვრავდა. მისი მთავარი ტაძარი XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზეა აგებული შალვა ახალციხელის, ისტორიული თორის მფლობელის მიერ, ანუ სწორედ იმ მხარისა, რომლის საზღვარსაც უზნარიანი დარაჯობდა. ნახევარი საათის სავალზეა ბორჯომი მინერალური წყლების პარკით და ბაკურიანი.
🧭 სად დარჩეთ და რა ნახოთ გარშემო
ბაზად მოსახერხებელია ბორჯომი ან ბაკურიანი: ორივეში არის სად დარჩეთ და არის სად წახვიდეთ ციხის გარდა.
ასულხართ უზნარიანამდე? დატოვეთ გამოხმაურება Madloba-ზე: მოგვწერეთ, საიდან დაიწყეთ ასვლა, რამდენი დრო წაიღო და რა მდგომარეობაშია ახლა სამხრეთი მხრიდან შემომავალი ბილიკი.
ინფორმაცია აქტუალურია 2026 წლის ივლისისთვის. ბილიკისა და ციხესთან მისადგომის მდგომარეობა სეზონის მიხედვით იცვლება, გამგზავრებამდე ადგილზე დააზუსტეთ ვითარება.
❓ ხშირად დასმული კითხვები
💬 საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, დაბა წაღვერში. ციხე დგას კლდეზე, მდინარე გუჯარეთისწყლის მარჯვნივ, დაბის ზემოთ. წაღვერი ბორჯომსა და ბაკურიანს შორის გზაზეა და არა ბაკურიანში, როგორც ხანდახან წერენ.
💬 ზუსტი თარიღი უცნობია. ციხეს ადრეფეოდალურ პერიოდს მიაკუთვნებენ არქიტექტურული ნიშნებისა და არქეოლოგიური მასალის მიხედვით. აშენების თარიღის შემცველი დოკუმენტი არ არსებობს, ამიტომ სხვადასხვა პუბლიკაციაში სხვადასხვა შეფასება გვხვდება.
💬 ზურგიანი კოშკი, მიწიდან დაახლოებით რვა მეტრით აწეული, და მასზე მიჯრით მიშენებული გალავანი. კოშკი ნაფლეთი ქვითაა ნაგები კირზე, გალავანი მცირე ზომის ქვებით. ციხე კლდეს ეკვრის და მასთან ერთად ერთ კონსტრუქციას ქმნის.
💬 გზას, რომელიც ბორჯომიდან წაღვერზე გუჯარეთის ხეობაში შედის და შემდეგ ხაშურსა და ქარელისკენ გადის. უზნარიანი ამ ხეობის მთავარი მოდარაჯე იყო და სასიგნალო ჯაჭვის პირველი რგოლი, რომელიც სამწევრისის გავლით გორის ციხეზე იკვრებოდა.
💬 „აღწერა სამეფოსი საქართველოსი“-ში ის ციხეს კიმოთესმანს ქვემოთ, თორის წყლის აღმოსავლეთ კიდეზე ათავსებს და ფრიად მაგარს უწოდებს. კიმოთესმანს თიმოთესუბანს უიგივებენ. ესე იგი XVIII საუკუნეშიც ციხე სერიოზულ სიმაგრედ აღიქმებოდა.
💬 ძირითადი ვერსია მას მცენარე უზანს უკავშირებს. სუფიქსი „-ნარ“ მცენარის სახელს ერთვის და მისი გავრცელების ადგილს აღნიშნავს, შემდეგ ემატება „-იან“. გამოდის „ადგილი, სადაც ბევრი უზანი ხარობს“. ამ ვერსიას დევი ბერძენიშვილი უჭერდა მხარს.
💬 ასეთ ვერსიას სერგი მაკალათია გამოთქვამდა, მაგრამ ის ვარაუდად რჩება. არცერთი წყარო არ ადასტურებს, რომ უზნაძეები ციხეს ფლობდნენ, თავად გვარი კი XIV-XVII საუკუნეების თავადთა სიებში ხვდება, ციხე კი მნიშვნელოვნად ადრეა აგებული. ბორჯომის ტერიტორიაზე ეს გვარი მოხსენიებულთა შორის არ გვხვდება.
💬 ქვევრები ღვინისთვის, რომლებიც წყლისთვისაც შეიძლება გამოეყენებინათ, საოჯახო ნივთები და ხარო, საკვების შესანახი ორმო, ქვით და კირით ამოშენებული. აღმოჩენები მეტყველებს, რომ ტერიტორიაზე უბრალოდ არ დარაჯობდნენ, არამედ ცხოვრობდნენ და მარაგს ინახავდნენ.
💬 მისადგომი ერთადერთია, სამხრეთიდან, ვიწრო ბილიკით ტყის მხრიდან. ასვლა მოკლეა, მაგრამ საფეხურებისა და მოაჯირების გარეშე, კედლები კი ძველია. პატარა ბავშვებთან ერთად თავად კოშკამდე ასვლა არ ღირს, წვიმის შემდეგ კი ჯობია გადაიდოს.
31 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში
Вживленная в скалу крепость, такого мне точно ранее не встречалось.
Определённо стоит включить в свое путешествие это место!