🏛️ იაკობ გოგებაშვილის სახლ-მუზეუმი ვარიანში: დედა ენის ავტორის ბიოგრაფია და რას ინახავს ექსპოზიცია

იაკობ გოგებაშვილი (1840-1912) ქართველი პედაგოგი, მწერალი და პუბლიცისტია, ანბანის „დედა ენის“ ავტორი. მისი სახლ-მუზეუმი 1958 წლიდან მუშაობს სოფელ ვარიანში, სადაც ის დაიბადა, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტში.

სახელი ყველამ იცის, ვინც ქართულ სკოლაში სწავლობდა: მისი ანბანით კითხვა რამდენიმე თაობამ დაიწყო. ის კი, რა დგას ამ სახელის უკან, გაცილებით ნაკლებადაა ცნობილი. ქვემოთ განვიხილავთ ბიოგრაფიას, წიგნის ისტორიას და იმას, რასაც სინამდვილეში აჩვენებენ ვარიანში.

👤 ვინ იყო იაკობ გოგებაშვილი

გოგებაშვილი 1840 წელს დაიბადა ვარიანში, მაშინდელი გორის მაზრის ღარიბ სოფელში. თავად ვარიანელებმა თავიანთ სოფელზე შაირიც კი თქვეს: „ვარიანი ვალიანი, უტყეო და ქარიანი“. ადგილი, საიდანაც ჩვეულებრივ მიდიან და აღარ ბრუნდებიან.

ის იმას აკეთებდა, რასაც საქართველოში მანამდე სისტემურად არავინ: პედაგოგიკას როგორც მეცნიერებას და საბავშვო ლიტერატურას როგორც ცალკე ჟანრს. ამას ემატება პუბლიცისტიკა და საზოგადოებრივი მოღვაწეობა. ქართულ ტრადიციაში მას ორივე მიმართულების ფუძემდებელს უწოდებენ.

პირველი საკითხავი წიგნი და ქართული ანბანი მან 1865 წელს შეადგინა. თერთმეტი წლის შემდეგ, 1876-ში, გამოვიდა „დედა ენა“.

📖 რატომ არის „დედა ენა“ ანბანზე მეტი

წიგნმა როლი შეასრულა ახალი ქართული სალიტერატურო ენის ჩამოყალიბებაში. ფორმულირება აკადემიურად ჟღერს, ამიტომ ავხსნი, რა დგას მის უკან.

ანბანი განსაზღვრავს, რომელ ენაზე ისწავლიან ბავშვები კითხვასა და წერას, ე.ი. ენის რომელი ვარიანტი გახდება მათთვის ნორმა. როცა ასეთი წიგნი არ არსებობს ან უცხოა, დამწერლობითი ტრადიცია იშლება. გოგებაშვილმა ქართველ ბავშვებს ქართული ტექსტი მისცა, გააზრებული მეთოდიკით აწყობილი, და მანვე დააწესა სამაგალითო ნორმა.

აქედან მოდის სიცოცხლისუნარიანობაც. „დედა ენა“ ათწლეულების განმავლობაში იბეჭდებოდა, სახელწოდება კი საზოგადო სახელად იქცა: საქართველოში ასე ანბანს საერთოდ უწოდებენ.

მუზეუმში დაცულია წიგნის პირველი გამოცემები. და, რაც უფრო საინტერესოა, ტყვიის ასოები, რომლებიც გოგებაშვილმა თავად დაამზადა სტამბისთვის, როცა თავის „რუსკოე სლოვოს“, ქართული სკოლებისთვის განკუთვნილ რუსული ენის სახელმძღვანელოს აწყობდა. ადამიანმა უბრალოდ წიგნი კი არ დაწერა, მის ფიზიკურ წარმოებასაც მიხედა..

🏫 სკოლა, რომელიც გასაბრძოლებელი აღმოჩნდა

ეს სიუჟეტი ხსნის, რატომ დგას მუზეუმი სწორედ აქ და არა თბილისში, სადაც გოგებაშვილი მუშაობდა.

მას მშობლიურ სოფელთან კავშირი არ გაუწყვეტია. ვარიანის ცხოვრება მას ძალიან აინტერესებდა და თავის ღარიბ სოფელზე სერიოზულად ზრუნავდა, და არა სიტყვით. ერთ-ერთი მთავარი საქმე წერა-კითხვის სკოლა იყო, მისი გახსნა კი ადვილი არ აღმოჩნდა: ბევრი ეწინააღმდეგებოდა. „დედა ენის“ ავტორს იმისთვის მოუწია ბრძოლა, რომ საკუთარ სოფელში ბავშვებს კითხვა ესწავლათ.

შემორჩა მისი წერილი „ვარიანის სკოლის შესახებ“, დაწერილი „სახალხო გაზეთში“ გამოქვეყნებული კორესპონდენციის საპასუხოდ, სადაც გარემოებები არაზუსტად იყო გადმოცემული. მან თავად აიღო ხელში საქმის ახსნა.

სკოლის შენობა, რომელიც მან ააშენა, დღემდე დგას და მუზეუმის კომპლექსის ნახევარს შეადგენს.

🏠 რას წარმოადგენს მუზეუმი დღეს

მნიშვნელოვანი დაზუსტება, რომელიც აღწერების უმეტესობაში არ არის. კომპლექსი ერთმანეთზე მიდგმული ორი ნაგებობისგან შედგება. პირველი, სკოლა, აშენებული გოგებაშვილის მიერ. მეორე, მისი სახლის სრული ასლი, დადგმული იმ ადგილას, სადაც მისი ოჯახის საცხოვრებელი სახლი იდგა.

ესე იგი სახლი, რომელსაც ნახავთ, აღდგენილია და არა ავთენტური. ეს მუზეუმს ღირებულებას არ აკლებს: ნივთები მასში ნამდვილია, კედლები კი ახალი.

შიგნით სამი დარბაზია. 2010 წლის დასაწყისისთვის ფონდი 1500-ზე მეტ ერთეულს ითვლიდა, მათგან 24 მემორიალური ნივთი თავად გოგებაშვილს ეკუთვნოდა.

ავეჯიდან. სამუშაო კაბინეტის ავეჯი, „ამპირის“ სტილის დივანი და სავარძელი, ბროლის სარკე, საწერი მაგიდის გარნიტური, ბროლისა და საქსონური ფაიფურის ჭურჭელი. და მაგიდის ლამპა, რომლის შუქზეც, როგორც გადმოსცემენ, „დედა ენა“ დაიწერა. ეს დეტალი მუზეუმის გადმოცემად უნდა აღვიქვათ, დოკუმენტური დადასტურება მას არ გააჩნია.

ქაღალდებიდან. არქივი პუბლიცისტური და პირადი წერილებით, ანდერძი ქართველ საზოგადოებას, ნაშრომების პირველი გამოცემები.

ხელოვნებიდან. ელენე ახვლედიანისა და სხვა მხატვრების ტილოები, ასევე საბჭოთა პერიოდის ფერწერა, ქანდაკება, ჭედურობა და კერამიკა.

ცალკეა თავმოყრილი მასალა გოგებაშვილის სახელობის მედლისა და პრემიის ლაურეატებზე. აქ ადვილია შეცდომა: ეს მისი საკუთარი ჯილდოები კი არა, მისი სახელით დაწესებული ჯილდოა, რომელიც სხვა პედაგოგებს გადაეცემა.

მუზეუმში ტარდება სამეცნიერო სესიები და ლექციები, ასე რომ ეს მოქმედი სამეცნიერო სივრცეცაა და არა მხოლოდ ექსპოზიცია.

🎉 იაკობობა: მშობლიური ენის დღესასწაული

ყოველწლიურად ვარიანში ტარდება „იაკობობა“, მშობლიური ენის დღესასწაული, გოგებაშვილის სახელით წოდებული.

ლოგიკა იგივეა, რაც თავად მუზეუმთან. ანბანს „დედა ენა“ ჰქვია, ამიტომ დღესასწაულიც ენას ეძღვნება და არა პიროვნებას. აღნიშნავენ არა იმდენად ადამიანს, რამდენადაც იმას, რაც მან გააკეთა.

თუ გინდათ ვარიანი ცოცხლად ნახოთ და არა ცარიელი, ჩამოსვლა სწორედ იაკობობაზე ღირს. თარიღები იცვლება, ამიტომ წინასწარ დააზუსტეთ.

🚗 როგორ მივიდეთ ვარიანში

ვარიანი გორის მუნიციპალიტეტში, შიდა ქართლის ვაკეზე მდებარეობს, გორთან ახლოს. თბილისიდან ეს დაახლოებით იგივე მიმართულებაა, რაც სტალინის სახლ-მუზეუმისკენ, უბრალოდ ოდნავ უფრო შორს.

საზოგადოებრივი ტრანსპორტი სოფლამდე დადის, მაგრამ არარეგულარულად. უფრო მარტივია მანქანით ჩასვლა ან ტაქსის აყვანა გორიდან, უკან წამოსვლაზე შეთანხმებით.

შემოვლა ლოგიკურია რაიონის სხვა ობიექტებთან გაერთიანდეს. სოფლის ერთი მუზეუმისთვის ჩამოსვლა უფრო მათთვისაა გამართლებული, ვინც სპეციალურად მიემგზავრება: მოსწავლეებისთვის, მასწავლებლებისთვის, მკვლევრებისთვის.

🧭 სად დარჩეთ და რა არის ახლოს

ბაზად მოსახერხებელია გორი: იქ არის საცხოვრებელიც და რაიონის მთავარი ობიექტებიც ნახევარი საათის სავალზეა.

ყოფილხართ ვარიანის სახლ-მუზეუმში? დატოვეთ გამოხმაურება Madloba-ზე: მოგვწერეთ, მუშაობდა თუ არა მუზეუმი თქვენი ჩასვლის დღეს, ჩაატარა თუ არა ვინმემ ექსკურსია და ღირს თუ არა აქ სპეციალურად ჩამოსვლა.

ინფორმაცია აქტუალურია 2026 წლის ივლისისთვის. სოფლის მუზეუმების სამუშაო საათები იცვლება, ფონდის მონაცემები კი 2010 წლის მდგომარეობითაა მოყვანილი, ამიტომ გამგზავრებამდე დეტალები დააზუსტეთ.

ასევე წაიკითხეთ

• სანდრო შანშიაშვილის სახლ-მუზეუმი: ისტორია, ექსპონატები