მანავის ციხე კახეთში: ისტორია, არქიტექტურა, მარშრუტი

მანავის ციხესიმაგრის კომპლექსი კახეთის გვიანი ფეოდალური პერიოდის არქიტექტურის თვალსაჩინო ნიმუშია, იმავე პერიოდისა, რომელიც მოიცავს საქართველოს ზოგიერთ ულამაზეს ადგილს, ან სულ მცირე მის ზოგიერთ ულამაზესს.

ადგილმდებარეობა: კახეთის რეგიონი, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავის მახლობლად.

ციხეში ჩასვლისა და ყურადღებით დათვალიერებისას ირკვევა, რომ მშენებლობა რამდენიმე ეტაპად მიმდინარეობდა. პირველი და მთავარი ეტაპი მე-10 და მე-11 საუკუნეებში მოხდა, რასაც მოჰყვა უფრო გვიანდელი ფაზა მე-16 და მე-17 საუკუნეებში. როგორც შეიძლება უკვე მიხვდით, სახელი ტიპიურია იმ პერიოდის უმეტესი ნაგებობისთვის. მან სახელი მომდინარეობს პატარა სოფელ მანავიდან, რომლის მახლობლადაც მდებარეობს ციხე.

ახლა კი გადავიდეთ კომპლექსის არქიტექტურაზე. გარედან ციხე ორ მთავარ ნაწილად იყოფა. პირველი არის ციტადელი, რომელიც ბორცვზე მდებარეობს. მეორე არის ე.წ. ქვედა ციხე. ზედა ნაწილი შეიცავს საცხოვრებელ და სამეურნეო ოთახებს, რომლებიც დაცულია თავდაცვითი კედლით. ქვედა ნაწილი წარმოადგენს ძირითად თავდაცვით ნაგებობას, რომელიც შექმნილია მტრის შეფერხებისა და კომპლექსის ბირთვამდე მიღწევის თავიდან ასაცილებლად, რაც ხელს შეუწყობს ხელსაყრელი საბრძოლო პოზიციის დაკავებას.

ციხის შემოღობვა შედგება ოთხი მრგვალი კოშკისგან, რომლებიც შესანიშნავ ხედებს გვთავაზობენ მიმდებარე ტერიტორიაზე. ეს, სავარაუდოდ, მთავარი სადამკვირვებლო პუნქტი იყო, საიდანაც საფრთხის შემთხვევაში სიგნალი იგზავნებოდა.

ნებისმიერი ციხესიმაგრის მსგავსად, მანავს რამდენიმე შესასვლელი ჰქონდა, რომელთაგან მთავარი ჩრდილოეთ ნაწილში იყო. სწორედ ამ შესასვლელით შედიოდნენ მეფეები და მათი ამალა თავიანთ სამფლობელოებში. სამწუხაროდ, ციხის ყველა კომპონენტი დღემდე არ არის შემორჩენილი. თუმცა, ის, რაც შემორჩენილია, საკმარისია იმის გასაგებად, თუ როგორ და რატომ აშენდა ის იმ დროს და რაზე იყო აქცენტი გაკეთებული.

კომპლექსი ამჟამად მოიცავს შემდეგ შენობებს:

• შიდა ბეილი (კომპლექსის ყველა შენობიდან უახლესი);
• ციტადელი (ზედა თავდაცვითი კომპლექსი);
• ყოფილი კოშკის ნანგრევები; პატარა კოშკი;
• 3 ეკლესია (ღვთისმშობლის დიდი ეკლესია, პატარა ეკლესია და წმინდა გიორგის ეკლესია);
• ქვედა ციხესიმაგრე (მტრისგან თავდაცვის პირველი ხაზი);
• წყალსაცავი.

ციხესიმაგრის ისტორია მომხიბვლელია, თუმცა გარკვეულწილად იდუმალი. ეს განპირობებულია ნაგებობის სტრატეგიული მნიშვნელობით და იმით, რომ მის შესახებ ძალიან მცირე ინფორმაციაა შემორჩენილი.

ვინაიდან მთაზე მდებარეობა 10-15 კილომეტრის რადიუსში ყველა მიმართულებით შთამბეჭდავ ხედს გვთავაზობდა, უმნიშვნელოვანესი იყო მტრისთვის ამ წერტილამდე მიღწევის თავიდან აცილება; წინააღმდეგ შემთხვევაში, ციხესიმაგრის დაბრუნება პრაქტიკულად შეუძლებელი იქნებოდა.

რამდენიმე ისტორიული დოკუმენტის შემორჩენილი მცირერიცხოვანი ჩანაწერებიდან შეგვიძლია გავიგოთ, რომ ჯერ კიდევ 1724 წელს ციხესიმაგრე ხალხმრავალი იყო: მფლობელები და მათი მსახურები თავიანთი საქმეებით იყვნენ დაკავებულნი და ღონისძიებებს მასპინძლობდნენ. თუმცა, ეს პრაქტიკულად ერთადერთი ინფორმაციაა.

ხელნაწერები ინფორმაციას მხოლოდ მე-18 საუკუნის პირველი ორი ათწლეულის შესახებ გვაწვდის. მაგალითად, ვიცით, რომ მე-18 საუკუნის დასაწყისში კახეთის მეფე დავით II (იმამ ყული ხანი) აქ ცხოვრობდა და აქედან მართავდა სახელმწიფოს.

სხვადასხვა სამშენებლო სტილის მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მეფეს ციხესიმაგრეში არსებული ნაგებობები არასაკმარისად მიაჩნდა, ამიტომ სასახლის მშენებლობა დაიწყო. კომპლექსის მნიშვნელობაზე ასევე მეტყველებს ის ფაქტი, რომ მეფე თეიმურაზ II-მ თავისი ქორწილი აქ 1712 წელს გამართა და მომდევნო წლების განმავლობაში მანავის ციხესიმაგრეში ცხოვრობდა.

ამის შემდეგ გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ციხესიმაგრის ბედი არცერთ ცნობილ ქრონიკაში არ არის აღწერილი. შემდეგი ინფორმაცია 1772 წლით თარიღდება. იგი დაწერა იოჰან ანტონოვიჩ გიულდენშტედტმა, ნატურალისტმა და მოგზაურმა, რომლის ამოცანაც ასტრახანის გუბერნიის ფარგლებში კავკასიის აღწერა იყო.

თუმცა, ის იმდენად შთაგონებული იყო, რომ დამოუკიდებლად გაემგზავრა ჩრდილოეთ კავკასიისა და საქართველოს შესასწავლად. მისი სამეცნიერო ჩანაწერების წყალობით, ჩვენ შევძელით არსებული ინფორმაციის შევსება. გიულდენშტედტი წერს, რომ სოფელი მანავი თითქმის მთლიანად განადგურდა და დარჩენილი მოსახლეობა ჩრდილოეთით, ციცაბო გორაკის იქით გაიქცა.

სწორედ აქ მთავრდება ციხესიმაგრის შესახებ ისტორიული ინფორმაცია და მისი ბედის გამოცნობა მხოლოდ შესაძლებელია. იმის მიხედვით, რასაც ახლა ვხედავთ, ყოფილმა მფლობელებმა ახალი ადგილმდებარეობა იპოვეს და ეს ადგილი სრულიად დაივიწყეს. მისი მდგომარეობის მუდმივი მონიტორინგის გარეშე, ციხესიმაგრე უბრალოდ დაიშალა და დღემდე კომპლექსის მხოლოდ ნახევარია შემორჩენილი.

მოგზაურებისთვის, რომლებიც აფასებენ დანგრეულ სიძველეს, რომელიც ნაჩქარევი რეკონსტრუქციით არ არის დაზიანებული, ეს ადგილი შეიძლება ნამდვილი საგანძური იყოს. სხვათა შორის, მათთვის, ვისაც მხატვრული ფოტოგრაფია უყვარს, მანავი ღვთის საჩუქარია: ბუნებისა და არქიტექტურის, თანამედროვე ცხოვრებისა და წარსული ისტორიის შერწყმა.

მთავარია, რომ ნამდვილად გაიგოთ საგნის არსი, რაც საშუალებას მოგცემთ შექმნათ განსაკუთრებული მაგია თქვენი ობიექტივით.

გორაკის ჩიტის თვალით დანახვისას, თითქოს ბუნებამ ნელ-ნელა დაიწყო ამ ადამიანის ქმნილების დაბრუნება. ბალახი და ხეები უკვე იზრდება საგუშაგო კოშკებსა და გასასვლელებზე, თავდაცვით კედლებზე. შესაძლებელია, რომ რამდენიმე საუკუნეში, ადამიანის ჩარევის გარეშე, ციხესიმაგრიდან არაფერი დარჩეს.

ამიტომ, თუ ვიზიტს გეგმავთ, აუცილებლად დაამატეთ მანავის ციხესიმაგრის კომპლექსი თქვენს „საქართველოში სანახავი ადგილების“ სიაში, რათა თქვენი მოგონებები და ფოტოები დაუტოვოთ მომავალ თაობებს, რომლებმაც შესაძლოა ვეღარ შეძლონ ამ სილამაზით ტკბობა.

ასევე წაიკითხეთ

• კვეტერი: ციხე კახეთში, ისტორია, მარშრუტი