თბილისი ღია ბარათების გარეშე: 5 არაორდინალური ექსკურსია
თბილისს ხშირად ცდილობენ ერთ обзорულ გასეირნებაში მოაქციონ: ძველი ცენტრი, ციხე, აბანოების კვარტალი, ხედის площадка, რამდენიმე ლამაზი ქუჩა და მოკლე მონათხრობი ქალაქზე. ასეთი ფორმატი მოსახერხებელია, მაგრამ მის შემდეგ თბილისი ხშირად წერტილების ნაკრებად რჩება და არა მთლიან ადგილად თავისი ლოგიკით.
ბევრად უფრო საინტერესოა ვიწრო მარშრუტები. როცა გასეირნება ერთი თემის გარშემო იგება, ქალაქი უფრო ზუსტად იხსნება. არა უბრალოდ „ღირსშესანიშნაობების ნახვა“, არამედ იმის გაგება, როგორ ცხოვრობდა ძველი ტიფლისი, რატომ არის აბანოების უბანი მნიშვნელოვანი ქალაქის ისტორიისთვის, როგორ ხსნის ბაზარი ყოველდღიურობას, ხოლო მარცხენა სანაპირო — ცვლილებებს ქალაქურ გარემოში.
მოგზაურობამდე სასარგებლოა წინასწარ ნახოთ ექსკურსიები თბილისში და არჩევანი გააკეთოთ არა მხოლოდ ხანგრძლივობის, არამედ თემის მიხედვითაც: ერთი გიდი პარადულებით დაგატარებთ, მეორე — ბაზრებით, მესამე — ძველი კვარტლებითა და ქალაქის რელიგიური კვალით.
ამ შერჩევაში სტანდარტული обзорული ტურები არ არის. აქ მხოლოდ ის მარშრუტებია, რის შემდეგაც თბილისი არა ზოგადი შთაბეჭდილებით, არამედ კონკრეტული მნიშვნელობით გრჩება მეხსიერებაში. ერთი — სახლებზე და კიბეებზეა. მეორე — ცხელ წყაროებზე და ქალაქის წარმოშობაზე. მესამე — ბაზარზე, გემოსა და ნივთებზე. მეოთხე — კულტურების მეზობლობაზე. მეხუთე — იმ თბილისზე, რომელიც ჩვეულებრივ პირველი გასეირნების ფარგლებს გარეთ რჩება.
🏛️ სოლოლაკის პარადულები: მარშრუტი, სადაც თბილისი შიგნიდან იხსნება
სოლოლაკი ერთ-ერთი ისეთი უბანია, რომლის ნახვაც ყველაზე უკეთ არა გარედან, არამედ შიგნიდან ღირს. ქუჩიდან ეს ძველი თბილისია აივნებით, ჭიშკრებით, მოღუნული ფასადებით და არათანაბარი რელიეფით. მაგრამ უბნის ნამდვილი აზრი მაშინ იწყება, როცა სადარბაზოში შედიხართ, კიბეზე ადიხართ და ამჩნევთ, რამდენი ისტორიაა შემორჩენილი არა открытკებზე, არამედ ყოველდღიურ დეტალებში.
ვიწრო მარშრუტი პარადულებით კარგია იმით, რომ მზერას ფასადიდან სახლის შიდა ცხოვრებაზე გადააქვს. მაშინვე ჩანს, სად მთავრდება დეკორატიულობა და სად იწყება ქალაქური ყოფა. აქ მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ სტუკო, ძველი კარები და კიბის მარშები, არამედ გადაკეთებების კვალიც, გვიანი რემონტებიც, კონტრასტიც პარადულ შესასვლელსა და მის უკან არსებულ ჩვეულებრივ ცხოვრებას შორის. სწორედ ასეთი დეტალებით იკითხება ყველაზე კარგად ძველი ქალაქური წყობა.
სოლოლაკი განსაკუთრებით შეეფერება მათ, ვისაც უკვე გაუვლია ცენტრში და მეორედ აღარ უნდა ქალაქზე საერთო მონათხრობის მოსმენა. ეს არის გასეირნება მათთვის, ვისაც თბილისი აინტერესებს როგორც არქიტექტურული ტექსტი. ასეთ მარშრუტში გიდი საჭიროა არა იმისთვის, რომ უბრალოდ ეზოს ჭიშკარი გააღოს, არამედ იმის ასახსნელად, რატომ შეიძლება ერთი და იგივე სახლი ერთდროულად იყოს ლამაზი, ოდნავ დანგრეული, საცხოვრებელი და ისტორიულად მნიშვნელოვანი.
ამ გასეირნებისთვის საუკეთესო დრო დღეა. დღის სინათლე გეხმარებათ დაინახოთ ვიტრაჟები, მოხატულობა, კედლების ფაქტურა, ძველი ხის სამუშაოები და ის წვრილმანები, რის გამოც აქ მოსვლა ნამდვილად ღირს. თუ გინდათ ნახოთ არა პარადული თბილისი, არამედ მისი შინაგანი რიტმი, შერჩევის დაწყება სწორედ სოლოლაკიდან შეიძლება.
♨️ აბანოთუბანი და ლეღვთახევი: მარშრუტი იმ ადგილას, საიდანაც თბილისი იწყება
არსებობს უბნები, რომლებიც უბრალოდ ლამაზია, და არსებობს უბნები, რომელთა გარეშეც ქალაქის ახსნა შეუძლებელია. აბანოთუბანი სწორედ ასეთი შემთხვევაა. თუ სოლოლაკი ქალაქის უფრო გვიანდელ ფენაზე გვიყვება, აბანოების კვარტალი ყველაზე დასაწყისში გვაბრუნებს. სწორედ აქ ყველაზე ნათლად ჩანს, რატომ გაიზარდა თბილისი სწორედ ამ ადგილას და როგორ მოახდინა წყალმა, რელიეფმა და სავაჭრო გზამ გავლენა მის განვითარებაზე.
მარშრუტი აბანოთუბანში იმით არის ძლიერი, რომ ის სიუჟეტად ეწყობა. ჯერ ხედავთ გოგირდის აბანოების გუმბათებს და ხვდებით, რომ ეს უბრალოდ ცნობილი ლოკაცია არ არის ფოტოებისთვის. ეს არის უბანი, რომლის ირგვლივაც დიდი ხნის განმავლობაში იქმნებოდა ქალაქის ცხოვრება. შემდეგ გასეირნება უფრო შორს მიგიყვანთ: ხეობის, ჩანჩქერის, ძველი გასასვლელების, ხიდების, ქვის ფერდობებისა და ქუჩებისკენ, სადაც ძველი თბილისის სიმჭიდროვე იგრძნობა.
ასეთი ექსკურსია ფაქტებით არ გადატვირთავს, თუ სწორად არის აგებული. ის ძალიან ბუნებრივად ვითარდება: ჯერ — ისტორია თბილი წყაროების შესახებ, შემდეგ — საუბარი აბანოების კულტურაზე, ამის შემდეგ — გადასვლა მიმდებარე ღირსშესანიშნაობებზე და თავად იმ ქალაქის შეგრძნებაზე, რომელიც ფერდობზე და წყლის გარშემო გაიზარდა. ეს არის ერთ-ერთი იმ მარშრუტთაგანი, სადაც ფეხით სიარული თავისთავად მუშაობს, როგორც თხრობის სტრუქტურა.
თბილისში პირველი მოგზაურობისთვის ეს თითქმის იდეალური ვარიანტია. ის გაძლევთ საფუძველს: არა უბრალოდ „რა ვნახოთ“, არამედ საიდან იწყება საერთოდ ქალაქზე საუბარი. და კიდევ, ამ მარშრუტს კარგი ტემპი აქვს: ის არც ზედმეტად აბსტრაქტულია, არც ზედმეტად მუზეუმური და არც უბრალოდ წერტილების ნაკრებს ეცემა მხოლოდ იმიტომ, რომ მონიშნოთ.
🧺 დეზერტირების ბაზარი და მშრალი ხიდი: მარშრუტი საკვებზე, ნივთებზე და ქალაქის მეხსიერებაზე
თუ გინდათ თბილისი გაიგოთ არა როგორც სიმბოლოების ნაკრები, არამედ როგორც ცოცხალი ორგანიზმი, უნდა წახვიდეთ იქ, სადაც ქალაქი ვაჭრობს, კამათობს, არჩევს, აგემოვნებს და იხსენებს. ამ მხრივ მარშრუტი დეზერტირების ბაზარსა და მშრალ ხიდზე თითქმის უშეცდომოდ მუშაობს. ის დედაქალაქს ვიტრინის გარეშე აჩვენებს — საკვების, ნივთების, ჩვევებისა და ინტონაციების მეშვეობით.
დაწყება სჯობს ბაზრიდან. დილით ის განსაკუთრებით გამომსახველია: ყველი, მწვანილი, სანელებლები, შინაური სოუსები, სეზონური ბოსტნეული, თხილი, ტკბილეული, ბალახების კონები, ხმაურიანი გამყიდველები, მოკლე ვაჭრობა, სწრაფი რჩევები — რა უნდა აიღოთ დღეს და რა სჯობს საღამოსთვის დატოვოთ. ასეთი მარშრუტი საინტერესოა არა მხოლოდ მათთვის, ვისაც გასტრონომია უყვარს. ის მნიშვნელოვანია მათთვისაც, ვისაც უნდა იგრძნოს ყოველდღიური თბილისი — არა ფასადური, არა ზედმეტად გამართული, არამედ ნამდვილი.
შემდეგ ლოგიკურია მშრალ ხიდზე გადასვლა. იქ ქალაქი უკვე გემოთი კი არა, ნივთებით ლაპარაკობს. ძველი ფირფიტები, ჭურჭელი, ფოტოები, მონეტები, საათები, საბჭოთა საგნები, ნახატები, წიგნები, შემთხვევითი და არაშემთხვევითი აღმოჩენები. აქ განსაკუთრებით კარგად ჩანს, როგორ თანაარსებობს თბილისში ანტიკვარული ბაზარი, ბლოშის ვაჭრობა, ქუჩის ხელოვნება და ჩვეულებრივი ჩვევა — წარსული შეინახო არა მუზეუმში, არამედ საკუთარ გვერდით.
გიდის გარეშე ასეთი მარშრუტიც შესაძლებელია, მაგრამ გიდთან ერთად ის ბევრად უფრო ზუსტი ხდება. იმიტომ რომ მაშინ ბაზარი აღარ არის უბრალოდ ხმაურიანი სივრცე, ხოლო მშრალი ხიდი — უბრალოდ ძველი ნივთების რიგი. ჩნდება კავშირი: რას და რატომ ჭამენ, როგორ არჩევენ პროდუქტებს, რომელი ნივთები გვხვდება სხვებზე ხშირად, რას ამბობს ეს ქალაქზე, თაობებზე, მეხსიერებასთან ერთად ცხოვრების ჩვევაზე და არა მისგან განცალკევებით.
🕍 მრავალეროვანი ტიფლისი: მარშრუტი კვარტლებში, სადაც სხვადასხვა ტრადიცია თანაარსებობს
თბილისს იშვიათი თვისება აქვს: მისი წაკითხვა შეიძლება არა მხოლოდ არქიტექტურით ან რელიეფით, არამედ კულტურების მეზობლობითაც. ძველ კვარტლებში ქალაქი განსაკუთრებით კარგად ჩანს, როგორც ენების, თემების, რელიგიური ტრადიციებისა და ქალაქური ცხოვრების სხვადასხვა წესის გადაკვეთის ადგილი. სწორედ ამიტომ ვიწრო მარშრუტი მრავალეროვან ტიფლისზე ხშირად უფრო ღრმა გამოდის, ვიდრე ჩვეულებრივი გასეირნება ცენტრში.
ასეთი მარშრუტი ყველაზე უკეთ კვარტლებით უნდა აიგოს და არა შენობების მშრალი ჩამონათვალით. ავლაბარი, ძველი ქუჩები ცენტრის ირგვლივ, სინაგოგა, მეჩეთი, უძველესი რელიგიური კვალი, სომხური ქალაქური ფენა — ეს ყველაფერი მნიშვნელოვანია არა ცალ-ცალკე, არამედ ერთობლიობაში. როცა გასეირნება სწორად არის აწყობილი, ნათელი ხდება, რომ თბილისი მხოლოდ ქართული ძველი ქალაქი არ არის, არამედ სივრცეა, სადაც სხვადასხვა თემი გვერდიგვერდ არსებობდა და თითოეულმა ქალაქში საკუთარი კვალი დატოვა.
ამ თემაში მთავარი შეცდომაა მისი მშრალ ლექციად ქცევა. კარგი ექსკურსია სხვაგვარად მუშაობს: თქვენ მიდიხართ ქუჩებში, უყურებთ შენობებს, ამჩნევთ, როგორ იცვლება უბნის ქსოვილი, სად ხდება ქალაქი უფრო მჭიდრო, სად — უფრო მშვიდი, სად იგრძნობა სავაჭრო კვალი და სად — ძველი თემის კვალი. და უკვე თავად მარშრუტის გავლით იგებთ იმას, რაც обзорულ გასეირნებაში ჩვეულებრივ იკარგება: თბილისი მეზობლობის ქალაქია და არა ერთი ხაზის ქალაქი.
ეს ვარიანტი განსაკუთრებით მოერგება მათ, ვისაც აინტერესებს არა მხოლოდ ღირსშესანიშნაობები, არამედ ქალაქური კონტექსტიც. ასეთი გასეირნების შემდეგ ძველი თბილისი სხვანაირად აღიქმება: არა როგორც ლამაზი დეკორაცია, არამედ როგორც რთული ქალაქური ორგანიზმი მრავალი ხმით.
🏘️ ახალი ტიფლისი და მარცხენა სანაპირო: მარშრუტი იმ უბანში, სადაც ქალაქი ხასიათს იცვლის
ბევრისთვის თბილისთან გაცნობა იქ მთავრდება, სადაც ძველი ცენტრი მთავრდება. მაგრამ მარცხენა სანაპირო საჭიროა უკვე იმისთვის მაინც, რომ დაინახოთ: ქალაქი ერთი ვიზუალური სახისგან არ შედგება. აქ იცვლება მასშტაბი, ქუჩების რიტმი, განაშენიანების ტიპი და თავად გასეირნების ინტონაციაც. თუ ძველი თბილისი არის მოხრა, ფერდობი, ეზო და აივანი, მარცხენა სანაპირო უფრო ხშირად ფასადით, პროსპექტით, კვარტლითა და ქალაქური ხაზით საუბრობს.
მარშრუტი ახალი ტიფლისითა და აღმაშენებლის გამზირის გარშემო მდებარე უბნით სწორედ ამ კონტრასტით არის კარგი. აქ უფრო ადვილად იგრძნობა, როგორ შევიდა თბილისი ახალ ეპოქაში, როგორ ფართოვდებოდა, იცვლიდა საკუთარ იერსახეს, ითვისებდა ევროპულ ხერხებს არქიტექტურასა და ქალაქთგეგმარებაში. ეს არ ხდის ამ უბანს „უფრო სწორად“ ან „უფრო ლამაზად“ — ის უბრალოდ სხვაა, და სწორედ ამაშია მისი ღირებულება.
ასეთი გასეირნება განსაკუთრებით უყვართ მათ, ვისაც აინტერესებს არა მხოლოდ წარსული, როგორც რომანტიკული სურათი, არამედ თავად ქალაქის ცვლილების პროცესიც. მარცხენა სანაპიროზე უკეთ იკითხება გადასვლები: ძველიდან ახალში, ლოკალურიდან უფრო ზოგადევროპულში, მყუდრო ეზოდან ქუჩის ფრონტამდე, კვარტლის მეხსიერებიდან ქალაქის მოდერნიზაციაზე საუბრამდე.
თუ უკვე იყავით აბანოების უბანში, გაიარეთ ცენტრში და გინდათ ნახოთ არა კიდევ ერთი ჩვეული ღირსშესანიშნაობების ნაკრები, არამედ სხვა თბილისი, სწორედ ეს მარშრუტი უნდა აირჩიოთ. ის კარგად ასრულებს ამ შერჩევას, რადგან აჩვენებს: ქალაქი ერთი ისტორიული ბირთვით არ ამოიწურება.
| თუ თქვენ უფრო გაინტერესებთ... | უმჯობესია აირჩიოთ |
|---|---|
| არქიტექტურა, დეტალები, ძველი სახლები | სოლოლაკის პარადულები |
| ქალაქის დაარსების ისტორია | აბანოთუბანი და ლეღვთახევი |
| საკვები, ბაზარი, ქალაქური ყოფა | დეზერტირების ბაზარი და მშრალი ხიდი |
| კვარტლები, თემები, კულტურული ფენები | მრავალეროვანი ტიფლისი |
| ურბანისტიკა, მარცხენა სანაპირო, ქალაქის სხვა რიტმი | ახალი ტიფლისი და აღმაშენებლის უბანი |
🎙️ როგორ ავირჩიოთ ექსკურსია და გიდი, რომ კიდევ ერთი обзорული ტური არ მივიღოთ
მარშრუტის არჩევისას სასარგებლოა შეხედოთ არა წერტილების რაოდენობას, არამედ იდეას. თუ პროგრამა ორ საათში მთელი თბილისის ჩვენებას გპირდებათ, დიდი ალბათობით უბრალოდ სწრაფად ჩაივლით ყველაზე ცნობილ ადგილებთან. ბევრად უკეთესია, როცა ექსკურსიას ერთი გასაგები თემა და ერთი მკაფიო ფოკუსი აქვს.
სოლოლაკისთვის საჭიროა გიდი, რომელსაც შეუძლია ისაუბროს არქიტექტურასა და ძველი სახლის ყოფაზე. აბანოების რაიონისთვის — ადამიანი, რომელიც გრძნობს რელიეფს, ადგილის ისტორიას და შეუძლია თხრობა მარშრუტის მეშვეობით ააგოს. ბაზრისთვის მნიშვნელოვანია მეგზური, რომელიც ერკვევა არა მხოლოდ ქალაქში, არამედ საკვებში, ჩვევებში, სეზონურობაში. ძველი კვარტლებისა და რელიგიური კვალისთვის საჭიროა გიდი, რომელიც თემას ხმამაღალი ფრაზების ნაკრებამდე არ გაამარტივებს. ხოლო მარცხენა სანაპიროსთვის მნიშვნელოვანია, რომ ადამიანს ქალაქი ესმოდეს როგორც გარემო და არა მხოლოდ როგორც ლამაზი ფასადების ნაკრები.
არჩევამდე ღირს საკუთარ თავს რამდენიმე მარტივი კითხვა დაუსვათ: რისი გაგება მინდა ზუსტად გასეირნების შემდეგ, რომელი რაიონი უფრო მაინტერესებს, მჭირდება თუ არა ნელი ტემპი, მინდა თუ არა გზაში ფოტოების გადაღება, მნიშვნელოვანია თუ არა ჩემთვის არქიტექტურა, საკვები თუ კვარტლების ისტორია. რაც უფრო ზუსტია პასუხი, მით ნაკლებია შანსი, რომ სხვა სახელით ჩვეულებრივ обзорულ ტურზე მოხვდეთ.
💬 საბოლოოდ რა ავირჩიოთ და საიდან დავიწყოთ
თუ თბილისში პირველად ხართ და ქალაქის საფუძვლის შეგრძნება გინდათ, დაიწყეთ აბანოთუბნიდან. თუ გინდათ დეტალებისა და ძველი სახლების თვალიერება — წადით სოლოლაკში. თუ ცოცხალი ქალაქური რიტმი გჭირდებათ, სჯობს აირჩიოთ ბაზარი და მშრალი ხიდი. თუ კულტურული ფენები და კვარტლები გაინტერესებთ, ყველაზე ძლიერად იმუშავებს მარშრუტი მრავალეროვან ტიფლისზე. ხოლო თუ უკვე ნანახი გაქვთ ცენტრი და გსურთ დედაქალაქზე სხვა взглядი, აირჩიეთ მარცხენა სანაპირო.
ვიწრო გასეირნებები კარგია იმით, რომ მათ შემდეგ უბრალოდ ნანახის სია კი არ გრჩებათ, არამედ ქალაქის გაგება. სწორედ ამიტომ 2026 წელს ისინი უფრო საინტერესოდ გამოიყურება, ვიდრე სტანდარტული обзорული მარშრუტები: ნაკლები ფუსფუსი, მეტი აზრი, მეტი ყურადღება იმის მიმართ, რისგანაც თბილისი სინამდვილეში შედგება.
თუ უკვე ყოფილხართ თბილისის ერთ-ერთ ასეთ გასეირნებაზე, გაგვიზიარეთ შთაბეჭდილებები კომენტარებში. დაწერეთ, რომელი მარშრუტი გამოდგა თქვენთვის ყველაზე უკეთ: არქიტექტურული, ისტორიული, გასტრონომიული თუ რაიონული. ხოლო თუ ქალაქში თქვენი საყვარელი არაბანალური მარშრუტიც გაქვთ, მის შესახებაც მოგვიყევით — ასეთი გამოცდილება ყოველთვის უფრო სასარგებლოა, ვიდრე მშრალი სიები.
❓ FAQ: კიდევ რა არის მნიშვნელოვანი იცოდეთ ასეთი გასეირნების წინ
იმით, რომ ის ერთი თემის გარშემო იგება. არა „ცოტა ყველაფერი“, არამედ ერთი ქალაქური ფენა — არქიტექტურა, ადგილის ისტორია, ბაზარი, კვარტლები ან მარცხენა სანაპიროს განაშენიანება.
ყველაზე ხშირად უფრო მოსახერხებელია აბანოთუბნიდან დაწყება. ასეთი მარშრუტი ძველი ქალაქის შეგრძნებას გაძლევთ და გეხმარებათ გაიგოთ, საერთოდ საიდან უნდა დაიწყოთ თბილისზე საუბარი.
მათ, ვისაც უყვარს ძველი სახლები, დეტალები, კიბეები, ეზოები, კარები, ქალაქური ფაქტურა და ისეთი გასეირნებები, სადაც მთავარი არა ტემპი, არამედ ყურადღებიანობაა.
დიახ, თუ თქვენთვის მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ თავად ბაზარი, არამედ ახსნაც. მეგზურთან ერთად უფრო გასაგებია, რა უნდა ეძებოთ, რას მიაქციოთ ყურადღება და როგორ არის ბაზარი დაკავშირებული ქალაქის ყოველდღიურ ცხოვრებასთან.
შეიძლება, თუ ისინი რიტმით ძალიან არ ჰგავს ერთმანეთს. მაგალითად, დილით — ბაზარი, ხოლო დღის მეორე ნახევარში — სოლოლაკი. ხოლო ორი გრძელი ისტორიული მარშრუტი ზედიზედ შეიძლება დამღლელი იყოს.
როგორც წესი, უფრო მოსახერხებელია დღისით. განათება უკეთესია, მეტი დეტალი ჩანს და კიბეებზე, ეზოებსა და ქუჩებში გასეირნებაც უფრო მშვიდი გამოდის.
დიახ, თუ ექსკურსია აგებულია უბნისა და ქალაქში მოძრაობის გარშემო და არა თარიღების მშრალი ნაკრების მიხედვით. მთავარია აირჩიოთ მარშრუტი, სადაც ისტორია ქუჩებისა და შენობების გავლით მოდის.
დიახ, და სწორედ ძველი ცენტრის შემდეგ ის უფრო ძლიერად აღიქმება. მარცხენა სანაპირო ქალაქის სხვა ხასიათს აჩვენებს და გეხმარებათ თბილისი უფრო ფართოდ დაინახოთ.
მოსახერხებელი ფეხსაცმელი და სეზონის შესაბამისი ტანსაცმელი. თბილისში ბევრი აღმართია, კიბეები, ქვაფენილი და ისეთი მონაკვეთები, სადაც სჯობს ნელა და თავდაჯერებულად იაროთ.
4 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში
Мне особенно близко, что в рейтинге есть советы от местных жителей: где лучше начинать прогулку, какие улочки Салолаки скрывают старинные дворцы и тихие дворики, какие рынки действительно стоит посетить, чтобы почувствовать колорит тбилисской жизни. Я уже прошёл часть маршрута через серные бани Абано, где атмосфера и запахи истории буквально заставляют остановиться, глубоко вдохнуть и услышать эхо прошлого.
Отзывы читателей помогают не только выбрать маршрут, но и понять, какие остановки на нём особенно запоминаются: от шумного базара с фруктами до уютных мастерских ремесленников, где можно пообщаться на любом языке и почувствовать, что Тбилиси — это мультикультурная история, продолжающаяся и сегодня.
После такой прогулки город раскрылся мне с новых сторон: я открыл для себя улочки, которые раньше не примечал, и перспективы, которые хочется изучить ещё глубже.
А вы бы выбрали экскурсию по старинным кварталам с гидом, чтобы услышать истории из первых уст, или предпочли бы самостоятельно бродить по улочкам, открывая их в своём темпе?