სათხის ეკლესია - ტაძარი კაზრეთის შემოგარენში

სათხის მონასტრის სარეაბილიტაციო სამუშაოები მიმდინარეობს და მათი დასრულება 2020 წელს არის დაგეგმილი.

სათხე არის სოფელი საქართველოში, რომელიც მდებარეობს სამცხე-ჯავახეთის მხარის ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში. სოფელი 12 კილომეტრშია ნინოწმინდის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარეების ბუღდაშენისა და ფარავნის შესაყართან, ზღვის დონიდან 1840 მეტრზე. სოფლის სახელი ნათლად გამოხატავს ქართული რეალობის სპეციფიკას და ჯავახეთის რეგიონი ცნობილი იყო თხის სიმრავლით, რის გამოც სოფელს ასე დაარქვეს.

სოფლის სიახლოვეს მდებარეობს XI საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი - სამების დიდი დარბაზული ეკლესია, რომელიც აშენებულია მოყავისფრო ქვის კვადრებით. ეკლესია სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ მხრიდან მინაშენებითაა გაწვდილი. შენობაში ჩანს სხვადასხვა დროის სამშენებლო ფენები, რომელთაგან უძველესი ჩრდილოეთ ეგვტერისა და მთავარი ეკლესიის კედლებში ჩართული პატარა ეკლესიის ნაწილებია. ეკლესიის კედლებზე მაღალი ხარისხის ჩუქურთმებია, ხოლო ინტერიერი თავდაპირველად მოსახატად არ იყო გათვალისწინებული, რაც სუფთად გათლილი ქვის წყობასა და არქიტექტურული ელემენტების ფორმებზე მეტყველებს.

სათხის სიძველეები, მათ შორის ქართული წარწერები, უკვე XIX საუკუნეში დაიმსახურა მეცნიერების ყურადღება. 1898 წელს ცნობილი მკვლევარი ივანე როსტომაშვილი პირველი იყო, ვინც ეკლესიის კედლებზე არსებული წარწერები აღწერა. წარწერების შორის იყო: „ქრისტე, შეიწყალე იერემია“ და „ქრისტე, შეიწყალე ხარაისძე“.

1933 წელს ისტორიკოსი ნ. ბერძენიშვილი აღნიშნავს, რომ ეკლესიის კედლებზე ჯერ კიდევ არსებობდა წარწერების მცირე ნაშთები, თუმცა უმეტესი ნაწილი უკვე გაქრა. ეკლესიის საკურთხევლის კედელზე აღმოჩენილი წარწერები შეიცავდა მნიშვნელოვან ინფორმაციას, რაც ეკლესიის მშენებლობას უკავშირდებოდა.

სათხის ეკლესიის კედლებზე ამოკვეთილი წარწერები ორ კატეგორიად იყოფა: ერთში არის მშენებლობის შესახებ ინფორმაცია, მეორე კი მლოცველების სახელები მომლოცველთა ფორმულის ტექსტებთან.

სათხის ეკლესია ძალიან საინტერესო ადგილია. აქ რამდენიმე ეპოქის სამშენებლო სტილებია შერწყმული. მორთულობა და წარწერები საკმაოდ მდიდარია, ხოლო კედლის მხატვრობის ფრაგმენტები შემორჩენილია. ადრე ეკლესიის ინტერიერს ლამაზი კანკელიც ჰქონდა, რომელიც ახლა ხელოვნების მუზეუმშია დაცული.

პირველი ინფორმაცია ეკლესიის შესახებ ალ. ვახტანგის ძე ჯანბაკურ ორბელიანის ჩანაწერებში გაწვდილი 1846 წელს მოიძებნება, რომელიც ექვთიმე თაყაიშვილმა 1951 წელს გამოაქვეყნა. ეკლესია და მისი წარწერები ასევე მოიხსენიება ცნობილი ნუმიზმატის ნ. ბართლომეის მიერ 1854 წელს გამოქვეყნებულ ქართულ სიძველეებზე მ. ბროსეს გამოცემაში. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ე. თაყაიშვილის მიერ 1951 წელს გამოქვეყნებული ინფორმაცია, რადგან ავტორი 1896 წელს სათხეში იმყოფებოდა, სადაც წარწერები შეამოწმა და გადაიღო. 1900 წელს კი თბილისში გადმოიტანა კანკელის ნანგრევები.