სომხური ეკლესიები თბილისში: ისტორია, მისამართები და ბედი
🏛️ სომხური ეკლესიები თბილისში — სწრაფი სახელმძღვანელო
| ⛪ მოქმედი | სურბ გევორგი (სამგებრო 5) — სომხური სამოციქულო ეკლესიის საკათედრო; ნორ ეჩმიაძინი (არმაზის ქ. 18) — ავლაბარი |
| 🔒 დახურული / სადავო | ნორაშენი (კოტე აფხაზის ქ.) — 1995-დან დახურულია; მუღნის სურბ გევორგი (ბეგლარ ახოსპირელის ქ. 6) — გუმბათი 2009-ში ჩამოიშალა |
| 🧱 ნანგრევები | კარმირ ავეტარანი (ისნის ქ. 20) — 1989-ში განადგურდა, აღმოსავლეთი კედელი შემორჩა |
| 💰 შესვლა | მოქმედ ეკლესიებში — უფასო. ჩაცმულობის კოდი: მოკრძალებული ტანსაცმელი, ქალებს — შარფი |
| 🚇 როგორ მივიდეთ | სურბ გევორგი და ნორაშენი — ფეხით მეიდნიდან. ნორ ეჩმიაძინი და კარმირ ავეტარანი — მეტრო «ავლაბარი» |
ვისთვის არის ეს სტატია
სომხური ეკლესიები თბილისში — ეს არ არის მხოლოდ სანახაობა. თითოეული ნაგებობის უკან ისტორიაა: ვინ ააშენა თბილისი შუა საუკუნეებში, რატომ არ მოქმედებს ეკლესიათა უმეტესობა, რატომ გადაწყდება საკუთრების კითხვა ოცდაათ წელზე მეტია. სტატიაში ექვსი ობიექტია — ორი მოქმედი, ორი დახურული, ერთი ავარიულ მდგომარეობაში, ერთი ნანგრევებად. ყველა შეიძლება გარედან მაინც ნახოთ.
სომხები თბილისში: საიდან მოდის ამდენი ეკლესია
1817 წელს სომხები თბილისის მოსახლეობის დაახლოებით 76%-ს შეადგენდნენ. XIX საუკუნის შუა ხანებში — ნახევარს, ქართველები კი — მეოთხედს. თბილისი სავაჭრო ქალაქი იყო; სომეხი ვაჭრები, ბანკირები, ხელოსნები მის ეკონომიკას ქმნიდნენ. ავლაბარი მდ. მტკვრის მარცხნივ სომხური კვარტლის ცენტრი იყო, სოლოლაკი — სომეხი ინტელიგენციის.
XX საუკუნემ ყველაფერი შეცვალა. საბჭოთა ხელისუფლება ეკლესიებს ხურავდა, სასაწყობეებად და წიგნსაცავებად ჰქცევდა. 1991 წლის შემდეგ ნაწილი ქართულ მართლმადიდებლად განიახლდა, ნაწილი შეკეთების გარეშე იურიდიულ ჩიხში მოექცა. თემი 1990-2000-იანებში შემცირდა.
27 ეკლესიიდან ორი მოქმედებს. მაგრამ ბევრი ჯერ კიდევ დგას — სომხური ეკლესიების მარშრუტი ქვებში ჩაწერილი ისტორიის კითხვაა.
🏛️ თბილისის სომხური ეკლესიები რუკაზე
Google Maps-ში გახსნა🏛️ სურბ გევორგი — საქართველოს სომხური სამოციქულო ეკლესიის საკათედრო
📍 სამგებრო ქ. 5 · ძველი ქალაქი, კალა
თბილისის უძველესი მოქმედი სომხური ეკლესია და საქართველოში სომხური სამოციქულო ეკლესიის ერთადერთი საკათედრო. ნარიყალას კლდის ძირშია, მეიდნის ზემოთ.
1251 წელს ააშენა სომეხმა მთავარმა უმეკმა, რომელიც მონგოლების შემოსევის შემდეგ კარინიდან (თანამედროვე ერზრუმი) თბილისში გადმოსახლდა. 1616 წელს სპარსელებმა დაიპყრეს და რამდენიმე ათეული წელი მეჩეთად გამოიყენეს. საბჭოთა პერიოდში, სხვა სომხური ეკლესიებისგან განსხვავებით, არ დაინგრა. 2012–2015 წლებში განახლდა; 2015 წლის 31 ოქტომბერს ყოველი სომხელის კათოლიკოს-პატრიარქმა გარეგინ II-მ ხელახლა განაახლა.
კედლები თითქმის სრულად ფრესკებითაა — ჰოვნათანიანების დინასტიის ოსტატთა და გევორგ ბაშინდჟაგიანის ნამუშევრები. ხატის კარი — სომხური ეკლესიებისთვის იშვიათი — არსებობს. ეზოში: საიათ-ნოვა (1722–1795), სომეხი პოეტი-აშუღი, სამ ენაზე — სომხურ, ქართულ, აზერბაიჯანულ — მწერალი; ასევე ვანქის ტაძრის დანგრევის შემდეგ გადმოსვენებული რუსეთ-თურქეთის ომის გენერლები.
🏛️ ნორ ეჩმიაძინი — მოქმედი ეკლესია სომხურ ავლაბარში
📍 არმაზის ქ. 18 · ავლაბარი, მეტრო «ავლაბარი»-სთან
«ახალი ეჩმიაძინი» — სახელი ვაღარშაპატის მთავარი სომხური ტაძრის პატივად. 1806 წელს ააშენეს ეჩმიაძინიდან იძულებით გადმოსახლებულმა სომხებმა, რომლებიც ავლაბარში დასახლდნენ.
ინტერიერი მკაცრია: ხატის კარი არ არის, ფრესკები — არ არის, ერთი ხატია საკურთხეველში. შესასვლელთან ხაჩქარია 1988 წლის სპიტაკის მიწისძვრის მსხვერპლთა ხსოვნის ნიშნად. 1990-იანებისთვის შენობა ავარიულ მდგომარეობაში იყო; 2006–2010 წლებში განახლდა არგენტინის სომხური თემის დაფინანსებით.
ეზოში ინახება კარმირ ავეტარანიდან გამოყვანილი კვეთილი ქვის ფილები, 1989 წელს ნანგრევებიდან გამოყვანილი. ეკლესიის გვერდით ავლაბრის მოედანია «მიმინოს» ძეგლით.
🔒 ნორაშენი — დახურული ეკლესია ღია კითხვით
📍 კოტე აფხაზის ქ. (ყოფილი ლესელიძის ქ.) · ძველი ქალაქი
ჯვრის მამის ქართული ეკლესიისა და სინაგოგის გვერდით დგას — სამი კონფესია რამდენიმე ნაბიჯში. ორი შენობა ღიაა, ეს — არა.
1467 წელს ააშენა სომეხმა სადათმა, ნათესავების ხსოვნისთვის. 1650 წელს ხოჯა ნაზარმა გადააკეთა. გარედან კარგად შემორჩა: გუმბათიანი ბაზილიკა, ლურჯი ფრიზი, სამრეკლო. სომხური წარწერები და ხაჩქარი კედელში ქუჩიდანვე ჩანს.
1937 წელს დაიხურა, წიგნსაცავად გამოიყო. 1995 წლის თებერვალში ქართული მართლმადიდებელი კანონის მიხედვით გამოიახლა. სომხური მხარის გამოსვლის შემდეგ კვლავ დაიხურა — «საკითხის გადაწყვეტამდე». გადაწყვეტა ჯერ არ მოსულა.
🔒 მუღნის სურბ გევორგი — შუასაუკუნეების ეკლესია ავარიულ მდგომარეობაში
📍 ბეგლარ ახოსპირელის ქ. 6 · ძველი ქალაქი, კალა
პირველი მოხსენიება — 1356 წელი. ქუჩას 1923 წლამდე მოღნის ქ. ეწოდებოდა — სწორედ ამ ეკლესიის სახელით. 1795 წლის ყაჯართა ირანის შემოსევის შემდეგ ქუჩის ყველა შენობა განადგურდა — ეკლესია ერთადერთი შემორჩა.
საბჭოთა პერიოდში სამეურნეო საჭიროებებისთვის გამოიყო. 1991 წლის შემდეგ ქართულ პატრიარქიასა და სომხური სამოციქულო ეკლესიას შორის საკუთრების დავა ჩიხში შევიდა — ვინც არ ახდენდა შეკეთებას. 2009 წელს მთავარი გუმბათი ჩამოიშალა. ფასადი დგას, შიგნით შესვლა საშიშია. მდგომარეობა თხუთმეტი წელია არ შეცვლილა.
🧱 კარმირ ავეტარანი — თბილისის უმაღლესი ეკლესიის ნანგრევები
📍 ისნის ქ. 20 · ავლაბარი (მეტრო «ავლაბარი»-დან მეთეხის ქ-ით 90 მ, მარცხნივ)
«წითელი სახარება» — სახელი წითელი ყდის სახარებიდან, რომელიც მთავარ საკურთხეველზე იდო. 1735 წელს შამქიდან გადმოსახლებული სომხების მიერ დაარსდა. 1844 და 1858 წლების რესტავრაციების შემდეგ გახდა თბილისის ყველაზე დიდი სომხური ეკლესია და ქალაქის ყველაზე მაღალი ნაგებობა — დაახლოებით 40 მეტრი.
1937 წელს დაიხურა, პურის გამოსაცხობად და საწყობად გამოიყო. 1989 წლის 9 აპრილს თბილისში მიტინგი გაიფანტა. 13 ან 14 აპრილს კარმირ ავეტარანი განადგურდა. ოფიციალური განმარტება: კონსტრუქციის საფრთხე. სომხური მხარე განზრახ განადგურებაზე საუბრობდა. მტკიცებულება არ გამოჩენილა.
შემორჩა აღმოსავლეთი კედელი ბარელიეფის ნაშთებით. ნანგრევებიდან გამოყვანილი კვეთილი ფილები ახლა ნორ ეჩმიაძინის ეზოში ინახება.
🔒 სურბ ნშანი — ხშირად დავიწყებული
📍 არმაზის ქ. 20 · ავლაბარი
არ მოქმედებს, გარედან გაფუჭებული, მაგრამ სომხური წარწერები კედლებზე შემორჩა. ნორ ეჩმიაძინიდან რამდენიმე წუთში — ავლაბარში მოსვლისას გვერდის ავლა ღირს.
ავლაბარს ნორ ეჩმიაძინიდან დაიწყეთ — ეზოში კარმირ ავეტარანის ბარელიეფებია. შემდეგ 90 მეტრი გაიარეთ მეთეხის ქ-ით ნანგრევებამდე და აღმოსავლეთ კედლის წინ გადექით. განადგურებულსა და შემორჩენილს შორის სხვაობა ყველაზე ნათლად მაშინ გესმით, როცა ფრაგმენტიდან ნანგრევებამდე მიდიხართ.
🗺️ რით განსხვავდება სომხური ეკლესია ქართულისგან
შიგნით შესვლისას შეამჩნევთ: ხატის კარი არ არის, ინტერიერი მოკრძალებულია. ეს სიმოკლე კი არ არის — სხვა ტრადიციაა.
სომხური სამოციქულო ეკლესია ქრისტიანობა 301 წელს მიიღო და 451 წელს ქალკედონის კრებაზე სხვა ეკლესიებს გამოეყო — დამოუკიდებლად განვითარდა. პრაქტიკულად: საკურთხეველი ფარდით იფარება, წირვა V საუკუნის კლასიკურ სომხურ ენაზე — გრაბარზე — ტარდება, ხაჩქარი — სომხური მოჩუქურთმებული ჯვრის ქვა — გარეთაც და შიგნითაც დგას. ფრესკები ზოგ ეკლესიაში არის (სურბ გევორგი თითქმის სრულად), ზოგში — არა: ნორ ეჩმიაძინი სუფთა თეთრი კედლებითაა.
🗺️ მარშრუტი სომხური ეკლესიებით
ორ დამოუკიდებელ ბლოკად იყოფა — ავლაბარი და ძველი ქალაქი.
ავლაბრის ბლოკი (მეტრო «ავლაბარი»-დან, ~1,5 საათი)
1️⃣ მეტროდან გამოსვლისთანავე — ნორ ეჩმიაძინი (არმაზის ქ. 18). ეზოში შედით: კარმირ ავეტარანის ბარელიეფები აქ ინახება.
2️⃣ ავლაბრის მოედანი — «მიმინოს» ძეგლი, სომხური კვარტლის ისტორიული ცენტრი.
3️⃣ არმაზის ქ. 20 — სურბ ნშანი. არ მოქმედებს; სომხური წარწერები გარედან ჩანს.
4️⃣ მეთეხის ქ., მოედნიდან 90 მ — კარმირ ავეტარანის ნანგრევები (ისნის ქ. 20), მარცხნივ.
ძველი ქალაქის ბლოკი (მეიდნიდან, ~1,5 საათი)
5️⃣ სამგებრო ქ. 5 — სურბ გევორგი. ეზო: საიათ-ნოვას სამარე, გენერლების სასაფლაო. შიგნით: ფრესკები, ხაჩქარი არაბული წარწერით, ხატის კარი.
6️⃣ კოტე აფხაზის ქ. — ნორაშენი ჯვრის მამასთან. გარედან: სომხური წარწერები, ხაჩქარი, ლურჯი ფრიზი.
7️⃣ ბეგლარ ახოსპირელის ქ. 6 — მუღნის სურბ გევორგი. მხოლოდ გარედან: გუმბათი 2009-ში ჩამოიშალა.
💬 სტუმართა შთაბეჭდილებები
«სურბ გევორგი ძალიან ჰარმონიულად გამოიყურება. მრავალჯერ იქნა გადარბეული, მაგრამ ყოველ ჯერ აღდგა.»
«XVIII საუკუნის ფრესკები მშვენიერია. საიათ-ნოვას მემორიალი გულს შეგიძრავს.»
«კარმირ ავეტარანის ნანგრევები შთამბეჭდავია. გვერდის გავლა — ნამდვილად ღირს.»
«ადგილი ლამაზია, მაგრამ მსუბუქ სევდას ტოვებს.»
«ნანგრევები არა მხოლოდ ისტორიულ მნიშვნელობას ატარებს — ის პოლიტიკური მოვლენების ძეგლიცაა.»
🏁 წასვლამდე
XX საუკუნის დასაწყისში თბილისის სომხური თემი საქართველოში ყველაზე მაღალ ტაძარს აშენებდა. დღეს ერთი კედელი შემორჩა. ორი მოქმედი ეკლესია ოცდაშვიდიდან — საბჭოთა კონფისკაციების, 1991 წლის შემდეგ საკუთრების დავებისა და დემოგრაფიული ცვლილებების შედეგია.
ორივე მოქმედი ეკლესია ყოველდღიურად ღიაა, შესვლა უფასოა. ნორაშენი და მუღნი გარედან შეიძლება ნახოთ. კარმირ ავეტარანის ნანგრევები — ხუთი წუთი მეტრო «ავლაბარი»-დან. სრული მარშრუტი — სამ საათამდე.
სხვა ეკლესიები თბილისში: madloba.info/ka/tbilisi/churches/
ℹ️ ეკლესიების სტატუსის შესახებ ინფორმაცია გამოქვეყნების მომენტისთვის არის სწორი. ვიზიტამდე გადაამოწმეთ.
იყავით თბილისის სომხურ ეკლესიებში? რა დარჩა ყველაზე მეხსიერებაში — სურბ გევორგის ფრესკები, საიათ-ნოვას სამარე, ნორ ეჩმიაძინის ეზოში ბარელიეფები, თუ კარმირ ავეტარანის ნანგრევები? კომენტარებში დაწერეთ — ყველა პასუხს ვკითხულობთ.
❓ ხშირად დასმული კითხვები
💬 მხოლოდ ორი. სურბ გევორგი (სამგებრო ქ. 5) — სომხური სამოციქულო ეკლესიის საკათედრო. ნორ ეჩმიაძინი (არმაზის ქ. 18, ავლაბარი) — მეორე მოქმედი. ორივე ყოველდღიურად ღიაა, შესვლა უფასოა. XX საუკუნის დასაწყისში 27 სომხური ეკლესია იყო.
💬 სამგებრო ქ. 5 — ძველი ქალაქი, კალა, ნარიყალას კლდის ძირი, მეიდნის ზემოთ. მეიდნიდან ფეხით 5–7 წუთია.
💬 «ახალი ეჩმიაძინი» — ვაღარშაპატის სომხური ტაძრის პატივად. 1806 წელს ეჩმიაძინიდან იძულებით გადმოსახლებულმა სომხებმა ააშენეს, ავლაბარში. მისამართი: არმაზის ქ. 18, მეტრო «ავლაბარი».
💬 1995 წელს ქართული მართლმადიდებელი კანონით გამოიახლა. სომხური სამოციქულო ეკლესია ამის გასაჩივრებაზე წავიდა — 1467 წლიდან წყაროები ნორაშენს სომხურ ეკლესიად ასახელებს. შეხვედრის შემდეგ კვლავ დაიხურა. გადაწყვეტა ჯერ არ მოსულა. ფასადი კარგად შემორჩა — ქუჩიდანვე ჩანს.
💬 XVIII საუკუნის სომხური ეკლესია ავლაბარში, XIX საუკუნის რესტავრაციების შემდეგ — თბილისის ყველაზე მაღალი (დაახლოებით 40 მ). 1989 წლის აპრილში განადგურდა. ოფიციალური განმარტება: კონსტრუქციის საფრთხე. სომხური მხარე განზრახ განადგურებაზე საუბრობს. ისნის ქ. 20-ზე აღმოსავლეთი კედელი დგას.
💬 451 წელს ქალკედონის კრებაზე სხვა ეკლესიებს გამოეყო. პრაქტიკულად: ხატის კარის ნაცვლად ფარდა, ლიტურგია V საუკუნის გრაბარზე, ხაჩქარი — გარეთ და შიგნით. ინტერიერი, წესისამებრ, უფრო ლაკონიურია.
💬 სამუშაო დღეები და დილა — ნაკლები ტურისტი. სურბ გევორგი დილით კარგია, ავლაბრის ბლოკი — შუადღის შემდეგ: მზე ნანგრევების კედელსა და ეზოს ბარელიეფებს ანათებს.
💬 არ ურჩევთ. მუღნი ავარიულია, გუმბათი 2009-ში ჩამოიშალა. კარმირ ავეტარანიც — არამდგრადია. ორივე გარედან ჩანს.
3 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში
Ich finde es spannend, wie viel Geschichte in diesen Mauern steckt. Aber wie steht es um die Erhaltung dieser Orte? Gibt es Initiativen, die sich um den Erhalt der weniger bekannten Kirchen wie die von Karmir Avetaran kümmern?