🕳️ იმერეთის მღვიმეები: 8 მიწისქვეშა სამყარო პრომეთედან ძუძუანამდე
🕳️ რა უნდა იცოდეთ იმერეთის მღვიმეებზე
იმერეთი საქართველოს მთავარი მღვიმეების რეგიონია. ქუთაისისა და წყალტუბოს კირქვის ქედებში ათზე მეტი კარსტული მღვიმეა დამალული, დიდი, მოწყობილი პრომეთეს მღვიმიდან მიწისქვეშა მდინარით, ძუძუანამდე, სადაც არქეოლოგებმა მსოფლიოში უძველესი შეღებილი სელის ბოჭკოები აღმოაჩინეს.
საქართველოს ხშირად მთებით, ზღვითა და ღვინით წარმოგვიდგენენ, მაგრამ იმერეთის კირქვის ქედების ქვეშ მთელი მიწისქვეშა სამყაროა დამალული. სწორედ ეს ნაწილი, ქუთაისის, წყალტუბოს, ტყიბულისა და ჭიათურის გარშემო ბორცვები და პლატოები, გახდა საქართველოს მთავარი მღვიმეების რეგიონი: ათობით კარსტული ღრუ, წყლის მიერ რბილ კირქვაში მილიონობით წლის განმავლობაში ამოკვეთილი.
კარსტი წარმოიქმნება იქ, სადაც წყალი საუკუნეების განმავლობაში კირქვას ხსნის, რბილ ქანს, რომელიც ადვილად ემორჩილება ნახშირორჟანგით გაჯერებულ წყალს. იმერეთში ამისთვის ყველაფერი დაემთხვა: კირქვის სქელი ფენები, უხვი მდინარეები, ტენიანი კლიმატი. ზოგი მღვიმე ტურისტებისთვისაა მოწყობილი და ათასობით სტუმარს იღებს, ზოგი მხოლოდ მეცნიერებისთვისაა ცნობილი, ზოგი კი ჯერ კიდევ სათანადოდ არ არის შესწავლილი. ფოტოებითა და კოორდინატებით სრული სია იმერეთის ბუნებრივი ღირსშესანიშნაობების განყოფილებაშია თავმოყრილი.
🗺️ რვა მღვიმე: სტუმრობის ტიპის მიხედვით
გახსენით ჯგუფი, სასურველ მღვიმეზე გადასასვლელად.
🚶 ტურისტებისთვის მოწყობილი 4
🦴 არქეოლოგიური 1
🔦 ველური და მცირე 3
🗺️ იმერეთის მღვიმეები რუკაზე
Google Maps-ში გახსნა🚶 პრომეთეს მღვიმე: მიწისქვეშა მდინარე და ნავის მარშრუტი
პრომეთეს მღვიმე სოფელ ყუმისთავში, ქუთაისიდან დაახლ. 20 კმ-ში, ქართველმა სპელეოლოგებმა 1983 წლის 15 ივლისს აღმოაჩინეს. ეს საქართველოს უდიდესი და ყველაზე მოსტუმრე მღვიმეა. ტურისტებისთვის მოწყობა ჯერ კიდევ 1985 წელს დაიწყო, თუმცა საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ სამუშაოები შეჩერდა და მხოლოდ 2007 წელს განახლდა: მღვიმე სტუმრებისთვის 2011 წლის 26 მაისს გაიხსნა. სახელი 2010 წელს გაჩნდა, პრომეთეს კავკასიის კლდეებთან მიჯაჭვის ლეგენდის მიხედვით.
მღვიმის საერთო სიგრძე დაახლ. 11 კმ-ია, ტურისტებისთვის მოწყობილია დაახლ. 1800 მეტრი 22-დან ექვს დარბაზში. მარშრუტი გადის სტალაქტიტებისა და სტალაგმიტების სვეტების, ნატეხოვანი ფარდებისა და ქვის კასკადების დარბაზების გავლით, განათებითა და მუსიკალური თანხლებით. ბოლოს მსურველებს შეუძლიათ მიწისქვეშა მდინარეზე ნავით გასეირნება, ფეხით გამოსვლაც შესაძლებელია. შიგნით ტემპერატურა წელიწადის განმავლობაში დაახლ. 14 °C-ია ძალიან მაღალი ტენიანობით, ამიტომ ზაფხულშიც კი ღირს თბილი ტანსაცმლისა და არასრიალა ფეხსაცმლის წაღება.
სტუმრობა შესაძლებელია მხოლოდ განრიგით, გამცილებელთან ერთად, ქართულ, ინგლისურ და რუსულ ენებზე. მღვიმე ბუნებრივად ერწყმის სათაფლიას: ორივე ქუთაისის ჩრდილო-დასავლეთით, ერთმანეთთან ახლოსაა. გაითვალისწინეთ: ორშაბათი დასვენების დღეა როგორც პრომეთეში, ისე სათაფლიაში.
🦕 სათაფლია: მღვიმე, დინოზავრის ნაკვალევი და შუშის სადამკვირვებლო
სათაფლია, ნაკრძალი ქუთაისიდან დაახლ. 10 კმ-ში, სადაც ერთ ადგილას რამდენიმე მიზეზი იყრის თავს: კარსტული მღვიმე, დინოზავრის ნაკვალევი და პანორამული სადამკვირვებლო. სახელი ქართულიდან ითარგმნება როგორც „თაფლის ადგილი": ოდესღაც მთის ფერდობებზე გარეული ფუტკრები ცხოვრობდნენ. ნაკრძალი 1935 წელს დაარსდა, დინოზავრის ნაკვალევის დასაცავად, რომელიც ადგილობრივმა პედაგოგმა და ბუნებისმეტყველმა პეტრე ჭაბუკიანმა 1933 წელს აღმოაჩინა.
სათაფლიის მთავარი სამეცნიერო ღირებულება, დინოზავრის ნაკვალევია, დაახლ. 120 მილიონი წლის, ცარცული პერიოდიდან. სათაფლია მსოფლიოში ერთ-ერთი იმ იშვიათი ადგილთაგანია, სადაც ერთად შემონახულია ბალახისმჭამელისა და მტაცებელი დინოზავრის ნაკვალევი, თუმცა მათ ათასობით წელი აშორებთ: ქვედა ფენა მტაცებელმა დატოვა (ნაკვალევი დაახლ. 30 სმ), ზედა ფენა, ბალახისმჭამელმა (დაახლ. 48 სმ). ახლა ისინი სპეციალურ პავილიონშია დაცული. სწორედ ეს ნაკვალევი განაპირობებს იმას, რომ ვინც დინოზავრის ნაკვალევს საქართველოში ეძებს, პირველ რიგში სათაფლიაში მიდის. თავად კარსტული მღვიმე პატარაა, დაახლ. 300 მეტრი, პატარა მიწისქვეშა ნაკადულითა და ნატეხოვანი მორთულობით, ხოლო მარშრუტი შუშის სადამკვირვებლო მოედნით მთავრდება, კოლხური ტყის თავზე გამოწეული.
მღვიმის მცირე ზომა სათაფლიას პრომეთესთან შესანიშნავ წყვილად აქცევს: ერთ დღეში შეგიძლიათ ნახოთ როგორც დიდი მღვიმური სისტემის მასშტაბი, ისე დინოზავრის ნაკვალევი და ფრინველის თვალით ხედი. პრომეთეს მსგავსად, სათაფლიაც ორშაბათობით დაკეტილია.
🕳️ ცუცხვათი: ცამეტი იარუსი მდინარის თავზე
ცუცხვათი, ალბათ, რეგიონის ყველაზე უჩვეულო მღვიმეა. ეს ერთი ღრუ კი არა, ვერტიკალური კომპლექსია ცამეტი იარუსით, კირქვის კლდეში ამოკვეთილი, მდინარის თავზე, ტყიბულის მუნიციპალიტეტში, ქუთაისიდან დაახლ. 25 კმ-ში. ადგილობრივები მას მაღარას ეძახიან. ქვედა იარუსი წყლითაა სავსე, ზედა იარუსები გადასასვლელებით არის დაკავშირებული, ხოლო კომპლექსის ნაწილი დღემდე არქეოლოგების კვლევის საგანია.
მღვიმის ღირებულება მხოლოდ გეოლოგიით არ ამოიწურება. მის ფენებში ორმოცზე მეტი სახეობის ცხოველის ძვალი, მათ შორის მღვიმის დათვისა, აღმოაჩინეს, ხოლო ბრინჯაოს მღვიმედ წოდებულ მეხუთე იარუსზე, ნეანდერტალელი ბავშვის კბილი, დაახლ. 50 ათასი წლის. ცუცხვათის ნალექებში 140 ათასი წლის კლიმატური ცვლილებების „ჩანაწერია" შემონახული, ხოლო ზედა იარუსებზე კულტური ნივთები და ფეოდალური ხანის გამაგრების კვალი ნაპოვნია, ქვის კედლები, კიბეები, ქვევრის ფრაგმენტები. აქ გათხრები 1970-იანი წლებიდან მიმდინარეობს, 2016 წლიდან კი საერთაშორისო არქეოლოგიური ექსპედიცია მუშაობს.
სტუმრებისთვის კომპლექსის ნაწილია ხელმისაწვდომი, თუმცა რელიეფი აქ უფრო რთულია, ვიდრე მოწყობილ პრომეთეში: საჭიროა საიმედო ფეხსაცმელი, ფარანი და სიფრთხილე, ხოლო ქვედა იარუსები წყლის გადალახვას მოითხოვს. თუ პრომეთე დარბაზების მასშტაბით აოცებს, ცუცხვათი ნამდვილი მრავალიარუსიანი ლაბირინთის ატმოსფეროთი გამოირჩევა.
💧 ნავენახევი: ნატეხები და მიწისქვეშა დარბაზი
ნავენახევი, მოწყობილი მღვიმეა თანამოსახელე სოფელში, თერჯოლის მუნიციპალიტეტში, ქუთაისიდან დაახლ. 40 კმ-ში. მისი სიგრძე დაახლ. 250 მეტრია, მარშრუტი კი მდიდარი ნატეხოვანი მორთულობის ოთხ დარბაზში გადის. დაახლოებით ოცდამეათე მეტრზე მღვიმე ორად იყოფა, თუმცა გამჭოლი გასასვლელი არ არსებობს: გზას მასიური სტალაგნატის სვეტი კეტავს.
მღვიმე პირველად 1930-იან წლებში პროფესორმა ლევან მარუაშვილმა შეისწავლა, ფართო საზოგადოებისთვის კი მხოლოდ 1980-იან წლებში გაიხსნა. ნავენახევი პრომეთეზე პატარა და მშვიდია, ტურისტები აქ საგრძნობლად ნაკლებია, რაც მას კარგ არჩევანად აქცევს მათთვის, ვისაც ბრბოს გარეშე კარსტული წარმონაქმნების ნახვა სურს. ნავენახევი ბუნებრივად ერწყმის ცუცხვათს, ორივე მღვიმე რეგიონის ერთ ნაწილშია, ქუთაისის აღმოსავლეთით, ერთმანეთისგან სულ რამდენიმე კილომეტრში.
🦴 ძუძუანა: სად აღმოაჩინეს მსოფლიოში უძველესი სელი
ძუძუანა, სოფელ მღვიმევთან ახლოს, ჭიათურის მუნიციპალიტეტში, ცნობილია არა დარბაზებით ან ნატეხებით, არამედ იმით, რაც მის მიწაში იმალებოდა. 2009 წელს ჟურნალმა Science-მა გაავრცელა ცნობა აღმოჩენის შესახებ: აქ ნაპოვნია გარეული სელის ბოჭკოები, დაახლ. 30 ათასი წლის, ნაწილი დართული, შეღებილი და კვანძებით შეკრული. ეს მსოფლიოში ყველაზე ძველი დადასტურებული მტკიცებულებაა იმისა, რომ ადამიანმა ძაფის დართვა და შეღებვა მიწათმოქმედების გაჩენამდე დიდი ხნით ადრე ისწავლა.
საღებავებმა შავი, ნაცრისფერი, ვარდისფერი და ცისფერი ელფერები შემოინახა. ასეთი ძაფებით ძველ ადამიანებს შეეძლოთ ქვის იარაღების დამაგრება, კალათების წნვა ან ტანსაცმლის კერვა. ბოჭკოების გარდა, მღვიმის ფენებში ქვის ხანის იარაღები, მცენარეთა მტვერი და ცხოველთა ძვლები, მათ შორის მღვიმის დათვის, გავრის და ტურის, აღმოაჩინეს: მღვიმეს ადამიანი ათწლეულობით და ათასწლეულობით, შესვენებებით, ასახლებდა. თავად ძუძუანა დაახლ. 175 მეტრი სიგრძისაა, შიგნით ნაკადულით, თუმცა როგორც ტურისტული ობიექტი, თავშეკავებულია: აქ განათებული, მოწყობილი მარშრუტი არ არსებობს. ძუძუანას ღირებულება მის ისტორიაშია და არა მორთულობაში, და ეს ადგილი უფრო მეტს ეუბნება მათ, ვისაც არქეოლოგია და ადამიანის წარმოშობა აინტერესებს.
🔦 ველური და მცირე მღვიმეები: მანდაეთი, მუჯირეთი, ბზვანი და აკაკი წერეთელი
მოწყობილი და ცნობილი ობიექტების გარდა, იმერეთში მღვიმეები დგას, რომლებსაც ტურისტები თითქმის არ სტუმრობს და ინფრასტრუქტურა არ გააჩნია.
მანდაეთი მდებარეობს ტყიბულის რაიონში, ცუცხვათის იმავე კარსტულ ზონაში. მუჯირეთი, ნაკლებად ცნობილი მღვიმეა რეგიონის ცენტრალურ ნაწილში. ბზვანი მდებარეობს იმერეთის სამხრეთ-დასავლეთით, ვანთან ახლოს. აკაკი წერეთლის მღვიმე რეგიონის ჩრდილოეთ ნაწილშია და ქართული ლიტერატურის კლასიკოსის სახელს ატარებს.
ოთხივე ველური მღვიმეა: აქ ექსკურსიები არ დადის, ბილიკები და განათება არ არსებობს. სტუმრობა ღირს მხოლოდ გამოცდილებით, აღჭურვილობით (ფარანი, ჩაფხუტი, საიმედო ფეხსაცმელი) და, სასურველია, ადგილობრივი გამცილებლით. მოუწყობელი მიწისქვეშა სივრცეები საშიშია ჩამონგრევებით, ვიწრო გასასვლელებით და ორიენტირების არქონით.
🏔️ როგორ წარმოიქმნა იმერეთის მღვიმეები
რეგიონის ყველა მღვიმე კარსტულია. ისინი წარმოიქმნა იქ, სადაც მდინარე წყალი საუკუნეების განმავლობაში კირქვას ხსნიდა, რბილ ქანს, რომელიც ადვილად ემორჩილება ნახშირორჟანგით გაჯერებულ წყალს. წვიმამ და მიწისქვეშა ნაკადებმა ნელ-ნელა გააფართოვეს ბზარები, გალერეებად, დარბაზებად და მთელ მრავალიარუსიან სისტემებად აქციეს, როგორიც ცუცხვათია.
ნატეხოვანი წარმონაქმნები, ჭერიდან ჩამოკიდებული სტალაქტიტები, იატაკიდან ამომავალი სტალაგმიტები და სვეტები, სადაც ისინი შეერწყა, კალციტის შემცველი წყლის წვეთებისგან ყალიბდება. თითოეული წვეთი მინერალის მიკროსკოპულ ფენას ტოვებს, ამიტომ დიდი სტალაქტიტების ზრდას ათასწლეულები სჭირდება. სწორედ ამიტომ ითხოვენ მღვიმეებში არაფრის შეხებას: ხელის ცხიმი ნატეხების ზრდას აჩერებს.
იმერეთის კარსტი მეცნიერებისთვისაც საინტერესოა: მღვიმეებში დაცულია გადაშენებული ცხოველების ძვლები, უძველესი მცენარეების მტვერი და ადამიანის კვალი. ისეთი აღმოჩენები, როგორიც ცუცხვათსა და ძუძუანაშია, ეხმარება მეცნიერებს, აღადგინონ რეგიონის კლიმატი და ცხოვრება ათობით ათასი წლის მანძილზე. საქართველოს კარსტული ფენომენების შესახებ მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ საქართველოს იდუმალი მღვიმეების ზოგადი მიმოხილვა, რომელიც მთელი ქვეყნის მღვიმეებს მოიცავს და არა მხოლოდ იმერეთისას.
🚗 როგორ მოვიარო იმერეთის მღვიმეები
📌 ვიზიტამდე გასათვალისწინებელი
იმერეთის მღვიმეებში ყოფილხართ? გვიამბეთ, რომელში მოხვდით, რამ დაგაწერეთ ყველაზე მეტად და მოახერხეთ თუ არა პრომეთეში მიწისქვეშა მდინარეზე ნავით გასეირნება. თქვენი გამოცდილება ეხმარება მათ, ვინც მხოლოდ გეგმავს მიწისქვეშეთში ჩასვლას.
ინფორმაცია განახლებულია 2026 წლის ივნისისთვის. მოწყობილი მღვიმეების სამუშაო საათები, შესვლის ღირებულება და მარშრუტების ხელმისაწვდომობა სეზონურად იცვლება, გამგზავრებამდე დააზუსტეთ.
❓ ხშირად დასმული კითხვები
💬 რეგიონის კატალოგში რვა მღვიმეა: პრომეთე, სათაფლია, ნავენახევი, ცუცხვათი, ძუძუანა, მანდაეთი, მუჯირეთი, ბზვანი და აკაკი წერეთლის მღვიმე. მათგან ოთხი ტურისტებისთვისაა მოწყობილი, ერთი ცნობილია, უპირველესად, არქეოლოგიით, დანარჩენები ველური რჩება.
💬 პრომეთეს მღვიმე (ყუმისთავი) ქუთაისთან, საქართველოს უდიდესი მოწყობილი მღვიმე, განათებული დარბაზებითა და ნავის მარშრუტით მიწისქვეშა მდინარეზე. ეს ქვეყნის ყველაზე მოსტუმრე მიწისქვეშა ობიექტია.
💬 სათაფლიის ნაკრძალში, ქუთაისიდან დაახლ. 10 კმ-ში. იქ სპეციალურ პავილიონშია დაცული დაახლ. 120 მილიონი წლის ნაკვალევი, ბალახისმჭამელი და მტაცებელი დინოზავრებისა.
💬 დიახ, ძირითადი მარშრუტის ბოლოს არის ცალკე მოკლე მონაკვეთი მიწისქვეშა მდინარით, სადაც ნავით შეგიძლიათ გასეირნება. ეს სურვილისამებრ ხდება, ფეხით გამოსვლაც შესაძლებელია.
💬 მოწყობილ მღვიმეებში ტემპერატურა წელიწადის განმავლობაში დაახლ. 14 °C-ია. ზაფხულში ეს სასიამოვნო გრილია, თუმცა წაიღეთ სვიტერი: გარეთა სიცხესთან სხვაობა საგრძნობია.
💬 ძუძუანაში ნაპოვნია დაახლ. 30 ათასი წლის შეღებილი სელის ბოჭკოები, მსოფლიოში ცნობილი ყველაზე ძველი მტკიცებულება ძაფის დართვისა და შეღებვის შესახებ. ეს კავკასიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პალეოლითის ძეგლია, თუმცა ტურისტულ ობიექტად თავშეკავებულია.
💬 მანდაეთი, მუჯირეთი, ბზვანი და აკაკი წერეთლის მღვიმე მოუწყობელია: არც ბილიკებია, არც განათება და არც მარკირება. იქ მხოლოდ გამოცდილებით, აღჭურვილობითა (ფარანი, ჩაფხუტი) და ადგილობრივი გამცილებლით ღირს სვლა. მარტო და მოუმზადებლად, ეს ნამდვილად საშიშია.
💬 დიახ. პრომეთე და სათაფლია ქუთაისის ჩრდილო-დასავლეთით ერთმანეთთან ახლოსაა და ერთ დღეში ადვილად ერთიანდება. ცუცხვათი და ნავენახევი უფრო აღმოსავლეთითაა და ცალკე მარშრუტად კარგად ერწყმის ერთმანეთს.
36 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში