ტკარშეტის ლავის ნაკადი

ყაზბეგის მთაზე დროში ერთ-ერთი უახლოესი ვულკანური ამოფრქვევის შედეგად წარმოიშვა ტყარშეთის ლავის ნაკადი, რომელიც ამოვარდა ერთ-ერთი გვერდითი ცენოტიდან (მთა ტყარშეთი, სიმაღლე - 3425 მ ზღვის დონიდან), დაეშვა ძველი ხეობის შენაკადი. თერეკისა და ჯებირებდა მდინარე თერეკს. ტყარშეთის ლავის ნაკადს კარგად არის შემონახული არათანაბარი ზედაპირი. ლავას ბოლო ზღვარი ჭრის თერეკის ეროზიულ კანიონს. თავად ნაკადი ორივე მხრიდან „ტყუპი მდინარეების“ ვიწრო, თითქმის გაუვალი კანიონებითაა გამოკვეთილი.

დინების ბოლოს, თერეკის მარჯვენა ნაპირის ტერასების კლდეებში ტბის საფარის ჯაჭვია, რომელიც გაჩნდა თერეკის ლავის ზემოაღნიშნული ჯებირების შედეგად. აქ არის გაქვავებული ტყე. ვერტიკალურად მდგარი ხის ტოტები იმის დასტურია, რომ ტბის ნალექის დაგროვება ძალიან სწრაფად ხდებოდა. ეს არის ვერვის, არყის, ღვიის და მაღალმთიანი ტყეების სხვა ხეები. გაქვავებული ტყე აღმოაჩინეს 19888868 წელს კატასტროფული წყალდიდობის დროს, როდესაც მდინარე თერეკიდან წყალი გამოვიდა და ტერასის კიდე გატეხა. ხეების ტოტების რადიოკარბონული ანალიზით დადგინდა მათი ასაკი - 5850-5960 წელი. რაც შესაძლებელს ხდის ტკარშეტის ლავის ნაკადის ამოფრქვევის თარიღის დადგენა - ეს არის 6000 წელი.

ტყარშეთის ლავის ნაკადიდან ჩრდილოეთის მიმართულებით თუ მდინარე თერეკის ხეობას გაუყვებით, ჩანს არშის ჩანჩქერი, რომელსაც ქალთა თმას უწოდებენ.

აქ მდინარე არშისწყალი (ჩხატი) კლდეებზე ტალღოვანი ვერცხლისფერი ტალღებით მოედინება და ქალის კულულებს წააგავს. ქვემო არშის ჩანჩქერი მაგისტრალიდან მოჩანს. ჩანჩქერამდე მისვლა შეგიძლიათ საფეხმავლო ბილიკით, რომელიც გადის ყავისფერ კლდეებს შორის. ბილიკის სიგრძე 2 კმ-ია. არშის ზემო ჩანჩქერის სიმაღლე 21 მ-ია, მისგან 200 მეტრში კი ქვედა კასკადი, ჩანჩქერის სიმაღლე 15 მ.

ფლორისა და ფაუნის შენარჩუნებისა და გამრავლების მიზნით 1976 წელს დაარსდა ყაზბეგის ნაკრძალი. თითქმის უხეო ნაკრძალი იშვიათი სახეობების ფაუნის: აღმოსავლეთ კავკასიური მთის თხა, არჩვი, ბეზოარის თხა, მურა დათვი. აქვე ბინადრობს საქართველოს წითელ წიგნში შეტანილი ფრინველები.